Skład zespołu: Iga Izydorczyk Amelia Niedzielska Dagmara Wolarczak Alicja Majka Weronika Obiegała, Fabian Jakuboszczak Marcin Krawczyk Oliwier Bartkowiak Antoni Chałupniczak Franciszek Hojan Mateusz Szczepaniak  Ksawery Miłosz Opiekun naukowy: Emilia Michalska

Wizytówka

Działalność Izby Historii w Śniatach

1. Okoliczności utworzenia Izby

Pomysłodawcą tworzenia Izby był sołtys wsi Śniaty Eugeniusz Tomczak (1998-2004), który sam posiadał wiele pamiątek rodzinnych (przeważnie po rodzinie jego żony). Uznał on, że warto byłoby zadbać o stworzenie miejsca, w którym można by gromadzić stare, zabytkowe przedmioty, zarówno te codziennego użytku, jak i dokumenty lub korespondencję. Organizacji izby podjęła się Anna Zalewska-Skrzypczak – dyrektor przedszkola. Jak wspomina, zrobiłam ogłoszenie do ludności Śniat, aby przynosili zdjęcia, pamiątki, dokumenty, sprzęt gospodarstwa domowego i sprzęt rolniczy. Z początku niewiele tego było. Ludzie narzekali: czemu tak późno, że dużo rzeczy już wyrzucili (…) gdy remontowali swoje domy i strychy. (…) sama też chodziłam po domach, gdzie spodziewałam się, że będą tam jakieś pamiątki[1]. Apel skierowany do mieszkańców Śniat spotkał się z dużym odzewem. Eksponatów przybywało, ludzie chętnie przekazywali pamiątki lub udostępniali je w formie depozytu.

Działalność Izby zainaugurowano 7 lipca 2002 roku w związku z przypadającą wówczas 700 rocznicą istnienia wsi[2]. Na początku placówka znajdowała się na pierwszym piętrze i poddaszu miejscowego przedszkola (jego budynek pochodzi z 1870 roku i pierwotnie mieściła się w nim szkoła). Przeznaczone na zbiory pomieszczenia szybko okazały się za małe, dlatego w 2018 roku decyzją władz gminnych siedzibę Izby przeniesiono do budynku zlikwidowanej szkoły. W tym samym czasie rolę opiekuna Izby przejął od Anny Zalewskiej-Skrzypczak Paweł Ireneusz Michalski – historyk i regionalista związany z gminnym Centrum Kultury w Wielichowie (ZAŁĄCZNIK NR 1, FOT. 1-4).

• Rodzaje zbiorów i najważniejsze eksponaty

W Izbie znajduje się około pięciu tysięcy eksponatów. Ich liczba systematycznie rośnie, ponieważ mieszkańcy gminy chętnie przekazują pamiątki po swoich przodkach. Niektóre artefakty są tylko w depozycie, ale opiekun muzeum cieszy się, że ludzie chcą udostępniać „swoje skarby” szerszej publiczności. Cały czas trwa proces katalogowania zbiorów za pomocą programu „Kustosz”[3]. Wśród zbiorów, które są eksponowane w czterech salach, można wyodrębnić przedmioty związane z kulturą ludową i religijną (obrazy, elementy garderoby, meble, ozdoby, makatki kuchenne), militaria (bagnety, elementy umundurowania), numizmatykę (monety, medale, odznaczenia), dokumenty (czasopisma, kroniki, legitymacje, świadectwa szkolne). Najbardziej okazałą grupę muzealiów stanowią urządzenia techniczne i sprzęt rolniczy (np. elementy uprzęży, narzędzia pralnicze, aparaty radowe, aparaty fotograficzne, sprzęty gospodarskie). Członków grupy projektowej szczególnie zainteresował zbiór oryginalnych sztandarów. Jednym z najbardziej cennych jest sztandar Towarzystwa Gimnastycznego„Sokół”Wielichowo, przekazany przez mieszkankę Wielichowa Longinę Pawłowską. Został on ufundowany ze składek druhów „Sokoła” i mieszkańców Wielichowa. Duże wsparcie dla towarzystwa wykazywał właściciel pobliskiej wsi Siekowo Stefan Czarnecki. Sztandar został poświęcony 26 sierpnia 1923 roku.

Szczególną uwagę członków grupy projektowej zwróciła także kronika Szkoły Podstawowej w Śniatachz lat 1909-1939. Stanowi ona ważne źródło informacji do sporządzenia niniejszego hasła, ponieważ zawarte tam informacje dotyczą życia całej śniateckiej społeczności. Jej redakcję prowadzili kolejni kierownicy szkoły od chwili jej utworzenia aż do wybuchu drugiej wojny światowej. Pierwsze stronice zapisano w obowiązującym wówczas języku niemieckim (urzędowym). Z kart kroniki dowiadujemy się o dziejach szkolnictwa w Śniatach i codziennym życiu mieszkańców wsi, ich smutkach oraz radościach.

Niektóre przedmioty zostały zakupione przez Izbę Historii. Tak było z oryginalnym krosnem pochodzącym z wielichowskiej fabryki kilimów, działającej w okresie międzywojennym. Urządzenie powstało w latach 30. XX wieku. Przekazała je muzeum Izabella Rybacka, artystka mieszkająca w Poznaniu. Szczególnie cenny to eksponat dla wielichowskiej społeczności, gdyż na takich krosnach powstawały znane w świecie dzieła lokalnej sztuki tkackiej.

• Działalność na rzecz społeczności lokalnej

Gromadzenie i opieka nad zbiorami to nie jedyna forma działalności Izby. Drugim, nie mniej istotnym jej aspektem, jest edukacja historyczna i kulturalna, adresowana do różnych pokoleń mieszkańców. Najważniejszymi uczestnikami wydarzeń organizowanych przez placówkę są dzieci i młodzież szkolna. Stałymi zajęciami w programie działalności stały się „Poniedziałki w Izbie” (do 2022 roku były to „Czwartki w Izbie”). Jak relacjonuje Paweł Michalski, każde spotkanie zaczyna się krótkim opowiadaniem o przedmiotach, które znajdują się w Izbie. W ten sposób przybliżamy dzieciom nieco historii tego regionu. Cotygodniowe zajęcia to okazja poznania zwyczajów i tradycji lokalnych. Tematyka zajęć jest związana z porami roku, obchodzonymi świętami ludowymi i religijnymi[4]. Dzieci wykonują zabawki, palmy wielkanocne, ozdoby świąteczne oraz tworzą domowe mini ogródki (ZAŁĄCZNIK NR 1, FOT. 7).

Wśród innych wydarzeń o charakterze cyklicznym znajdują się również coroczne imprezy o nazwach „Dzień Wierzby” (21 marca) i „Dzień Tkaczki” (4 października)[5]. Uczestnikami i jednocześnie współorganizatorami „Dnia Wierzby” są dzieci oraz ich opiekunowie z miejscowego przedszkola „Gacek” (ZAŁĄCZNIK NR 1, FOT. 6). Wzdłuż ulic wsi, Wierzbowej i Szkolnej, sadzone są kwiaty i krzewy, a także młode drzewka wierzby. W akcji pomagają rodzice. Intencją organizatorów jest przywołanie wspomnień dotyczących długiej tradycji upiększania wiejskich ulic i tzw. przedogródków. Zwyczaje te były powszechnie praktykowane na wielkopolskiej wsi. W szczególności świadczyły one o pracowitości gospodyń, ich dbałości o najbliższe otoczenie domostw. Ważnym elementem akcji jest edukacja na temat znaczenia wierzb w krajobrazie naturalnym i kulturalnym regionu. Niegdyś drzewa te były sadzone wzdłuż dróg, na polach i miedzach, rosły nad brzegami rzek oraz stawów.W kulturze ludowej wierzba jest drzewem magicznym, uznawanym za symbol odradzającego się życia, dlatego kojarzona jest np. ze Świętami Wielkanocnymi. W tzw. głowach wierzb tworzą się dziuple i szczeliny, które dają schronienie i miejsca lęgowe dla wielu gatunków ptaków, a wcześnie kwitnące drzewa są źródłem pożywienia dla pszczół i trzmieli. Obecnie wierzba niestety znika z krajobrazu regionu[6].

Zapoczątkowany w 2024 roku „Dzień Tkaczki” jest poświęcony pamięci Wandy i Marcina Nadobników, cenionych przedsiębiorców i społeczników. W 1921 roku małżeństwo to założyło w Wielichowie fabrykę kilimów o nazwie „Kilim Wielichowski”. W okresie międzywojennym ich firma była największym zakładem pracy w okolicy – zatrudniała około 100 kobiet. W 1936 roku Nadobnikowie zakupili od Melchiora Wańkowicza dwór w Prochach. Chcieli tam zorganizować uniwersytet ludowy, mający kształcić młodzież wiejską i z małych miasteczek. Ich plany przerwała jednak wojna[7]. W Izbie Historii zorganizowano wystawę zdjęć, pamiątek i dokumentów związanych z życiem oraz działalnością społeczną państwa Nadobników. Inicjatywa, wpisująca się w ogólnopolską akcję wymyśloną przez Urszulę Wolską (dyrektorkę Muzeum Dawnej Wsi „Domek Tkaczki”), będzie kontynuowana w kolejnych latach.

Izba Historii regularnie gości uczniów z Wielichowa i okolicznych gmin na lekcjach muzealnych. Opiekun placówki chętnie i barwie opisuje zgromadzone pamiątki, dzieli się doświadczeniem oraz wiedzą, opowiadając o pochodzeniu poszczególnych eksponatów i sposobie ich katalogowania. Każde zajęcia mają część warsztatową, podczas której uczestnicy realizują zadania o tematyce odnoszącej się do kultury ludowej czy lokalnej (ZAŁĄCZNIK NR 1, FOT. 5).

Izba Historii w Śniatach ściśle współpracuje ze społecznością wsi przy organizacji „Powitania lata” w czerwcu oraz rocznicowych obchodów wybuchu Powstania Wielkopolskiego przy pomniku F. Ratajczaka[8]. Paweł Michalski odpowiada za przygotowanie programu uroczystości i wystawy okolicznościowe.

Praca w Izbie Historii dotyczy katalogowania, archiwizowania tzw. źródeł materialnych i dokumentów, a także ich czytania i analizowania. Z myślą o pokazaniu sposobów interpretowania przedmiotów z przeszłości, zwłaszcza zaś tekstów pozostawionych przez minione pokolenia, w latach 2020-2023 realizowany był projekt internetowy pt. „Prasówka z Izby Historii w Śniatach”. Przeprowadzono 60 krótkich wykładów, podczas których była wykorzystana dokumentacja pochodząca z dawniejszych czasów. Opiekun muzeum opisywał wydarzenia, postaci, organizacje lub miejscowości związane z ziemią wielichowską, posiłkując się poszczególnymi eksponatami. Po emisji kolejnych odcinków mieszkańcy dzielili się uwagami, uzupełniali informacje lub dostarczali kolejne dokumenty i pamiątki. Materiały publikowano w profilu wielichowskiego Centrum Kultury, na platformie YouTube. Kolejnym pomysłem na rozpropagowanie oferty Izby i poszerzenie grona odbiorców był internetowy projekt o nazwie „Kartka z kalendarza”, realizowany w 2024 roku. Każdego dnia opiekun śniateckiej placówki w krótkich materiałach filmowych, publikowanych w mediach społecznościowych, przedstawiał „aktualne” informacje z przeszłości, pozyskane na podstawie starych gazet, ulotek, listów, książek, Internetu, a także rozmów z osobami pamiętającymi dawniejsze czasy[9].

• Dzieje Śniat

1. Do końca XIX wieku

Pierwsza znana wzmianka na temat osady Śniaty pochodzi z dokumentu datowanego na 1312 lub 1313 rok[10]. Prawdopodobnie o tej wsi, nie wymienionej bezpośrednio z nazwy, wspomniano już w dokumentacji z 1300, która dotyczyła scalenia i opisania gruntów należących do biskupów poznańskich. W rejestrach wspomina się o osadzie służebnej, ulokowanej w okolicach Wilkowa Polskiego, której nazwa wywodzi się od „śniata”. Tym mianem nazywano niegdyś ścięty pień drzewa lub gwarowo – ul kłodowy (pieńkowy), wieszany na powrozie w celu ochrony miodu i pszczół przed niedźwiedziami. Inne informacje na temat pochodzenia nazwy osady przekazują jej najstarsi mieszkańcy. Ze wspomnień rodzinnych, gromadzonych m.in. przez śniatecką Izbę Historii wynika, że rolnicy nieustannie musieli zmagać się z problemem „śniecia” – trudnej do zwalczenia choroby roślin o podłożu grzybicznym, atakującej zboże, które było dostarczane do wiejskiego młyna. Choroba powodowała olbrzymie straty w uprawach, co prawdopodobnie miało związek z dużą wilgotnością ziem, znajdujących się w dorzeczu rzeki Obry[11]. Z czasem w nazewnictwie osady zaczęto używać liczby mnogiej, choć jak wynika z kroniki parafii Wilkowo Polskie, w 1812 roku jedną z części wsi nadal nazywano w tradycyjny sposób (Nowy Śniat)[12].

Z rozproszonych informacji źródłowych kompletowanych przez Izbę Historii wynika, że głównymi zajęciami mieszkańców średniowiecznej osady były pszczelarstwo i karczowanie puszczy. Taki cel wyznaczył osadnikom na początku XIV w. ówczesny jej właściciel, jeden z członków możnego rodu rycerskiego Awdańców, którzy mieli swoje włości w okolicach Krzywina i Kościana. Wcześniej (do około 1325 roku) Śniaty stanowiły własność zakonu cystersów z Wielenia. Wieś wielokrotnie zmieniała właścicieli w wyniku jej sprzedaży, wyroków sądowych i rozliczeń spadkowych[13]. Gdy w drugiej połowie XVII w. armia szwedzka dokonywała grabieży w Wielichowie, Kościanie i Rostarzewie, należy przypuszczać, że także Śniaty nie uniknęły zniszczenia, a ludność cierpiała z powodu wysokich kontrybucji. Co ważne, wieś stanowiła oparcie dla polskiego oddziału walczącego ze Szwedami podczas potopu szwedzkiego (1655-1660), dowodzonego przez Krzysztofa Żegockiego (1618-1673), który był jednym z pierwszych wodzów ówczesnego ruchu oporu. Jak wynika ze wspomnień przekazywanych z pokolenia na pokolenie, partyzanci chronili się w puszczy obrzańskiej, na bagnach i rozlewiskach rzeki. Z walkami w tym rejonie związane jest miejsce po dziś dzień nazywane „szwedzkimi szańcami” (między wsiami Śniaty i Reńsko), gdzie Polacy mieli pochować ciała Szwedów zabitych podczas walk. Uczyniono to w tajemnicy, w obawie przed krwawymi represjami ze strony najeźdźcy[14]. W okresie tym doszło także do drastycznego spadku liczby mieszkańców – taką wiadomość odnotowano w kronice parafialnej Wilkowo Polskie[15].

• Do drugiej wojny światowej

Ożywienie gospodarcze Śniaty odnotowano w połowie wieku XIX, gdy władze pruskie podjęły skomplikowaną technicznie akcję osuszania bagien obrzańskich. Wybudowano wówczas sieć kanałów, a w pobliżu wsi wytyczono południowy kanał Obry (55,1 km), łączący ją (przez rzekę Obrzycę) z jeziorem Rudno (Jesieńskim). Prace przyczyniły się do zmniejszenia strat w uprawach, powodowanych przez coroczne wylewy rzeki i otworzyły drogę ku rozwojowi intensywnej gospodarki rolnej[16]. W połowie XIX w. we wsi pojawił się utwardzony trakt, który połączył ją z Rakoniewicami i Czaczem. Ułatwiło to komunikację i sprzyjało rozwojowi handlu płodami rolnymi. W okresie tym we wsi wzrosła ilość nowoczesnych jak na tamte czasy narzędzi i maszyn rolniczych, co dobrze odzwierciedlają zbiory śniateckiej Izby Historii. Ważnym wydarzeniem było uruchomienie w 1900 roku linii kolejki wąskotorowej, łączącej Stare Bojanowo z Rakoniewicami, obsługującej ruch towarowy i pasażerski. Stanowiła ona część systemu połączeń lokalnych między najważniejszymi ośrodkami miejskimi (Śmigielska Kolej Dojazdowa; Schmiegeler Kreisbahn). Kolejka funkcjonowała do lat 90. XX w. Niestety do dnia dzisiejszego nie przetrwały żadne zabudowania związane z dwoma majątkami ziemskimi (zespoły folwarczne: Śniaty I; Alt Sniaty i Śniaty II; Neu Sniaty)[17].

W okresie międzywojennym ważnym ośrodkiem życia wsi stała się szkoła podstawowa, działająca od 1909 roku. W 1924 roku utworzono w niej czwartą, a dwa lata później piątą klasę. W zachowanej z tych czasów kronice szkolnej, znajdującej się w zbiorach śniateckiej Izby Historii, wspomina się o licznych szkolnych uroczystościach rocznicowych, akademiach i przedstawieniach teatralnych, w których uczestniczyli także mieszkańcy wsi. Oprócz szkoły w Śniatach działały także: Towarzystwo Młodzieżowe, Katolickie Stowarzyszenie Młodzieży Żeńskiej, Związek Strzelecki i Kółko Rolnicze. W 1934 roku stworzono Ochotniczą Straż Pożarną, która prężnie działa do tej pory[18].

• Po drugiej wojnie światowej

Po II wojnie światowej głównym zajęciem mieszkańców wsi pozostało rolnictwo, powierzchnia większości gospodarstw nie przekraczała po 5 hektarów. W 1946 roku uruchomiony został oddział przedszkolny, we wsi prężnie działały Koło Gospodyń Wiejskich i Kółko Rolnicze. Dużo miejsca w dokumentacji zbieranej przez Izbę Historii w Śniatach zajmują informacje o okolicznościach odsłonięcia w 1988 roku pomnika poświęconego Franciszkowi Ratajczakowi (1887-1918) – pierwszemu powstańcowi wielkopolskiemu poległemu w walce, który urodził się w tej wsi[19]. Tablicę pamiątkową ufundował wielichowski samorząd. W 2000 roku podniszczony monument zastąpiono nowym (wielki głaz z tablicą pamiątkową)[20]. Przy pomniku regularnie odbywają się gminno-powiatowe uroczystości rocznicy wybuchu Powstania Wielkopolskiego, którym towarzyszą m.in. okolicznościowe wystawy przygotowywane przez pracowników Izby. Wartym odnotowania wydarzeniem, w 2003 roku, było także nadanie wyremontowanemu przedszkolu imienia „Gacek”[21]. W 2017 roku we wsi zlikwidowano filialną szkołę podstawową (z klasami 1-3) ze względu na zbyt małą liczbę uczniów. Rok później do byłego budynku szkolnego przeniesiono siedzibę Izby Historii[22].

Bibliografia

Materiały niepublikowane:

• Kronika parafialna Wilkowo Polskie, Wilkowo Polskie 1948.
• Kronika Szkoły Podstawowej w Śniatach 1909-1939 (w zbiorach Izby Historii w Śniatach).
• Kronika Śniat 2000-2007 (w zbiorach Izby Historii w Śniatach).
• Michalski Paweł, Siedem wieków historii Śniat, Śniaty 2003 (maszynopis dostępny w Izbie Historii w Śniatach).
• Wywiad z Anną Zalewską-Skrzypczak, Śniaty 21.03.2025, przeprowadzony przez Dagmarę Wolarczak i Amelię Niedzielską, w archiwum autorów hasła WEC. 
• Wywiad z Pawłem Michalskim, Śniaty, 21.03.2025, przeprowadzony przez Igę Izydorczyk, w archiwum autorów hasła WEC. 

Publikacje:

• Arnold Stanisław, Możnowładztwo polskie w. XI i XIII i jego podstawy ekonomiczne, „Przegląd Historyczny” 1925, nr 25.
• „Biuletyn (Polskie Towarzystwo Ochrony Przyrody Salamandra)” 2002, nr 1-2.
• Goszczyńska Jolanta, Majątki Wielkopolski, t. 5 (powiat kościański), Szreniawa 1998, s. 262.
• Jurek Tomasz, Słownik Historyczno-Geograficzny ziem polskich w średniowieczu, cz. 5, Poznań 2011, s. 25-26.
• Kaletka Adam Henryk, Z przeszłości miasta Wielichowa, Wielichowo 1929, s. 132-138.
• Kodeks Dyplomatyczny Wielkopolski, t. 2, Poznań 1878.
• Kopaliński Władysław, Słownik mitów i tradycji kultury, Warszawa 1991, s. 1153.
• Malepszak Stanisław, Bukówiec Górny na tle dziejów Krainy Przemęckiej, Leszno 1995.
• Pasławski Zbigniew, Hydrologiczne studium systemu rzecznego Obry, „Badania fizjograficzne nad Polską zachodnią” 1985, t. 35.
• Studnik Sławomir, Kustosz, „Wadoviana. Przegląd historyczno-kulturalny” 1998, nr 1.
• Wielkopolska w świetle źródeł historycznych, wybór tekstów źródłowych, Poznań1958.

Netografia

• Badzińska Anna, Izba Historii w Śniatach: wyjątkowe miejsce, w którym pielęgnuje się lokalną historię, „NAM! Grodzisk Wielkopolski”, 27.03.2021, https://grodzisk.naszemiasto.pl/izba-historii-w-sniatach-wyjatkowe-miejsce-w-ktorym/ar/c1-8203525 [dostęp: 8.04.2025].
• Centrum Kultury Wielichowo, https://www.youtube.com/@centrumkulturywielichowo7724 [dostęp: 8.04.2025].
• Franciszek Ratajczak, https://27grudnia.pl/bohaterowie/franciszek-ratajczak/910 [dostęp: 6.04.2025].
• Laskowska Krystyna, Dzięciołowski Radosław, Remonty dla nietoperzy [W:] Salamandra. Magazyn przyrodniczy, https://magazyn.salamandra.org.pl/m14a09.html [dostęp: 6.04.2025].
• Likwidacja szkoły w Śniatach, „PGO24”, 8.03.2017, https://wielichowo.pgo24.pl/likwidacja-szkoly-sniatach/ [dostęp: 6.04.2025].
• Niezwykła historia dworku w Śniatach [w:] „NAM! Grodzisk Wielkopolski”, 11.05.2013, https://grodzisk.naszemiasto.pl/niezwykla-historia-dworku-w-sniatach-w-gminie-wielichowo/ar/c8-1849902 [dostęp: 10.04.2025].
• O wierzbie słów kilka, 21.03.2021, https://www.lasy.gov.pl/pl/informacje/aktualnosci/o-wierzbie-slow-kilka [dostęp: 9.04.2025].
• Prof. Marcin Nadobnik [w:] Cyfrowa Szkoła Wielkopolska@2020, https://www.csw2020.com.pl/biogram/marcin-nadobnik/ [dostęp: 8.04.2025].
• Uroczystości w Śniatach, 29.12.2023,https://wielichowo.pl/aktualnosci/uroczystosci-w-sniatach.html [dostęp: 8.04.2025].
• Wspomnienia o Profesorze Marcinie Nadobniku [w:] Gmina Wielichowo, 10.11.2023, https://wielichowo.pl/aktualnosci/wystawa-poswiecona-marcinowi-nadobnikowi.html [dostęp: 9.04.2025].
• Żurek Mirosława, Dzień wierzby [w:] Wielkopolska Izba Rolnicza, 2025; https://wir.org.pl/asp/dzien-wierzby,156,artykul,1,1325 [dostęp: 9.04.2025].

Spis załączników

• Załącznik nr 1. Kolekcja zdjęć dotycząca hasła WEC pt. Izba Historii w Śniatach kultywowanie pamięci o przeszłości lokalnej.

• Załącznik nr 2. Fragment wywiadu z Anną Zalewską-Skrzypczak, Śniaty, 21.03.2025, przeprowadzonego przez Dagmarę Wolarczak i Amelię Niedzielską.
• Załącznik nr 3. Wywiad z Pawłem Michalskim, Śniaty, 21.03.2025, przeprowadzony przez Igę Izydorczyk.
• Załącznik nr 4. Materiał filmowy (ilustracyjny) o Izbie Historii w Śniatach. Autorzy: członkowie grupy projektowej WEC.

---

[1] Wywiad z Anną Zalewską-Skrzypczak, Śniaty, 21.03.2025 (archiwum autorów hasła WEC, materiał niepublikowany).

[2] Kronika Śniat 2000-2007, dz. cyt. Podczas obchodów, oprócz mszy św. celebrowanej przez biskupa Zdzisława Fortuniaka, zorganizowano konferencję dla rolników z udziałem specjalistów z Powiatowego Zespołu Doradztwa Rolniczego „Sielinko” w Grodzisku Wielkopolskim. Były także: akademia z udziałem lokalnych zespołów Wilkowianie i Śniatki oraz wystąpienia gości.

[3] S. Studnik, Kustosz, „Wadoviana. Przegląd historyczno-kulturalny” 1998, nr 1, s. 63-64.

[4] A. Badzińska, Izba Historii w Śniatach: wyjątkowe miejsce, w którym pielęgnuje się lokalną historię, „NAM! Grodzisk Wielkopolski”, 27.03.2021, https://grodzisk.naszemiasto.pl/izba-historii-w-sniatach-wyjatkowe-miejsce-w-ktorym/ar/c1-8203525 [dostęp: 8.04.2025].

[5] Wywiad z Pawłem Michalskim, Śniaty, 21.03.2025 (archiwum autorów hasła WEC, materiał niepublikowany).

[6] M. Żurek, Dzień wierzby [w:] Wielkopolska Izba Rolnicza, 2025; https://wir.org.pl/asp/dzien-wierzby,156,artykul,1,1325 [dostęp: 9.04.2025]. Por. O wierzbie słów kilka, 21.03.2021, https://www.lasy.gov.pl/pl/informacje/aktualnosci/o-wierzbie-slow-kilka [dostęp: 9.04.2025].

[7] Wspomnienia o Profesorze Marcinie Nadobniku [w:] Gmina Wielichowo, 10.11.2023, https://wielichowo.pl/aktualnosci/wystawa-poswiecona-marcinowi-nadobnikowi.html [dostęp: 9.04.2025]; por. Prof. Marcin Nadobnik [w:] Cyfrowa Szkoła Wielkopolska@2020, https://www.csw2020.com.pl/biogram/marcin-nadobnik/ [dostęp: 8.04.2025].

[8] Kronika Śniat 2000-2007, dz. cyt.; Uroczystości w Śniatach, 29.12.2023,https://wielichowo.pl/aktualnosci/uroczystosci-w-sniatach.html [dostęp: 8.04.2025].

[9] Zob. Prasówki z Izby Historii w Śniatach (2020-2023, 60 odcinków), YouTube.com, @centrumkulturywielichowo7724; Kartka z kalendarza (2024, 366 odcinków), tamże [dostęp: 8.04.2025].

[10] Kodeks Dyplomatyczny Wielkopolski, Poznań 1878, t. 2.

[11] Wyjaśnienie terminu śniat: W. Kopaliński, Słownik mitów i tradycji kultury, Warszawa 1991, s. 1153; P. Michalski, Siedem wieków historii Śniat, Śniaty 2003 (maszynopis dostępny w Izbie Historii w Śniatach).

[12] Kronika parafialna Wilkowo Polskie, Wilkowo Polskie 1948 (materiał niepublikowany), s. 46.

[13] St. Malepszak, Bukówiec Górny na tle dziejów Krainy Przemęckiej, Leszno 1995, s. 53; por. S. Arnold, Możnowładztwo polskie w. XI i XIII i jego podstawy ekonomiczne, „Przegląd Historyczny” 1925, nr 25, s. 21, 26; T. Jurek, Słownik Historyczno-Geograficzny ziem polskich w średniowieczu, cz. 5, Poznań 2011, s. 25-26.

[14] Wielkopolska w świetle źródeł historycznych, wybór tekstów źródłowych, Poznań1958, s. 67.

[15] Kronika parafialna Wilkowo Polskie, dz. cyt., s. 46; por. A. H. Kaletka, Z przeszłości miasta Wielichowa, Wielichowo 1929, s. 132-138.

[16] Z. Pasławski, Hydrologiczne studium systemu rzecznego Obry, „Badania fizjograficzne nad Polską zachodnią” 1985, t. 35, s. 130-131, 135, 138.

[17] J. Goszczyńska, Majątki Wielkopolski, t. 5 (powiat kościański), Szreniawa 1998, s. 262; Niezwykła historia dworku w Śniatach [w:] „NAM! Grodzisk Wielkopolski”, 11.05.2013, https://grodzisk.naszemiasto.pl/niezwykla-historia-dworku-w-sniatach-w-gminie-wielichowo/ar/c8-1849902 [dostęp: 10.04.2025].

[18] Kronika Szkoły Podstawowej w Śniatach 1909-1939 (w zbiorach Izby Historii w Śniatach, materiał niepublikowany), s. 26, 64.

[19] Jako dziecko F. Ratajczak wyjechał ze Śniat wraz z rodzicami „za chlebem” do Westfalii. W wieku 14 lat podjął pracę w kopalni. Podczas Powstania Wielkopolskiego był zastępcą oficera VIII Kompanii Wartowniczej Batalionu Garnizonowego. Zginął 27 grudnia 1918 roku podczas ataku powstańców na komendę niemieckiej policji w Poznaniu; por. Franciszek Ratajczak, https://27grudnia.pl/bohaterowie/franciszek-ratajczak/910 [dostęp: 6.04.2025].

[20] Kronika Śniat 2000-2007 (w zbiorach Izby Historii w Śniatach, materiał niepublikowany).

[21] Nazwę przedszkola zaczerpnięto od popularnego określenia nietoperzy, które gnieżdżą się na poddaszu budynku. Przyrodnicy z poznańskiego Towarzystwa Ochrony Przyrody „Salamandra”policzyli je w 2002 roku – okazało się, że w przedszkolu „nocowało” wówczas 120 zwierząt, w większości byli to przedstawiciele rzadko spotykanego gatunku o nazwie mroczek późny (jeden z nietoperzy był albinosem, co jest zjawiskiem niezwykle rzadkim – mieszkańcy Śniat ochrzcili go imieniem Aniołek). Aby zapewnić spokojną symbiozę między ludźmi a nietoperzami zamontowano drewnianą platformę, oddzielającą przestrzeń zajmowaną przez zwierzęta. Wybudowanie platformy pozwoliło zgodnie współżyć nietoperzom i przedszkolakom. Dzieci są bardzo dumne z faktu, że w ich placówce mieszkają te ciekawe ssaki. Por. Wywiad z A. Zalewską-Skrzypczak, Śniaty, 21.03.2025 (archiwum autorów hasła WEC, materiał niepublikowany); Kronika Śniat 2000-2007, dz. cyt.,; K. Laskowska, R. Dzięciołowski, Remonty dla nietoperzy [w:] Salamandra. Magazyn przyrodniczy, https://magazyn.salamandra.org.pl/m14a09.html [dostęp: 6.04.2025]; „Biuletyn (Polskie Towarzystwo Ochrony Przyrody Salamandra)” 2002, nr 1-2, s. 22.

[22] Likwidacja szkoły w Śniatach, „PGO24”, 8.03.2017, https://wielichowo.pgo24.pl/likwidacja-szkoly-sniatach/ [dostęp: 6.04.2025].