Skład zespołu: Emilia Dąbrowska Lena Dolemba Marta Kowalska Dominika Krygier Karolina Kuchcik Julia Kurczyńska Sandra Lisowska Sandra Murawiak Wiktor Murawiak Oliwia Piasecka Lena Rajczyk Mikołaj Walter Opiekun naukowy: Renata Andrzejewska

Wizytówka

Wprowadzenie

Pomnik ku czci siedmiu osób poległych w jednej z bitew powstania styczniowego, stoczonej w Ruszkowie (gmina Wierzbinek, powiat koniński) 10 kwietnia 1863 roku. Odsłonięty w  2004 roku, w 141. rocznicę bitwy. Usytuowany na terenie wsi przy drodze powiatowej nr 3193P Sadlno-Morzyczyn.

Potyczka w Ruszkowie – kontekst historyczny

Do Ruszkowa wiódł szlak Wasz bojowy
Z Czerwińska, Kowala i Lipna,
i z Brdowa, i z Ziemi Gostyńskiej,
by wolność przywrócić Ojczyźnie (…)

Bp Roman Andrzejewski[1]

Potyczka stoczona w okolicach Ruszkowa w dniu 10 kwietnia 1863 roku stanowiła część walk prowadzonych podczas powstania styczniowego w rejonie tzw. lasów słomkowskich, rozciągających się między Ruszkowem a Nową Wsią. Wiadomo, że w starciu pod Ruszkowem uczestniczył oddział dowodzony przez ppłk. Józefa Alojzego Seyfrieda (1829-?) a siłami carskimi dowodził Emil de Sayn Wittgenstein (1824-1878). Rezultatem tych walk było wkroczenie Rosjan do Ruszkowa, skąd w kolejnych tygodniach atakowali oni pozycje powstańców.

Polacy gromadzili się w Ruszkowie na przełomie marca i kwietnia, a głównym punktem oparcia dla nich był majątek należący do ziemianina, Antoniego Morzyckiego (pdf fot. 1). Po przeformowaniu i uzupełnieniu zapasów, oddział powstańczy przeszedł do pobliskich lasów. W pałacu należącym do rodziny Morzyckich (pdf fot. 2) na czas walk w okolicach Ruszkowa działał szpital dla rannych powstańców[2].

Poległych powstańców pochowano na cmentarzu parafialnym w pobliskim Sompolnie. Mogiła powstańcza jest najstarszą, która zachowała się w tym miejscu, jest „ograniczona łańcuchem rozpiętym na metalowych słupkach, umocowanych na cokole wymurowanym z kamieni polnych”[3]. Po lewej stronie umieszczono tablicę z napisem „Powstańcom 1863”, na niżej położonej drugiej tablicy widnieją dane sześciu osób. Czytając od góry: Józef Bieżyński (Bieżanski), Cieśliński (Olesiński), Witold Gromkiewicz (Gronkiewicz), Makowski, Józef Orłowski, Lucjan Zaborowski[4]. W dokumentacji (księga zgonu) nie zostali oni wykazani, dlatego nie znamy ich nazwisk. Na cmentarzu w Sompolnie pojawia się jeszcze jedno nazwisko powstańca – Józef Orłowski – który zmarł 12 maja, co potwierdza akt zgonu z księgi parafialnej (nr 17)[5].

Historia powstania pomnika

Pomniki dają żywym moc czynu…

Bp Roman Andrzejewski[6]

Pomysł wzniesienia pomnika w Ruszkowie wyszedł od biskupa pomocniczego włocławskiego Romana Andrzejewskiego (1938-2003), który był także Krajowym Duszpasterzem Rolników (1988-1996), a pośmiertnie został patronem Szkoły Podstawowej w Morzyczynie (w 2017 roku). Biskupowi zależało na upamiętnieniu działań powstańczych, uczestniczył on m.in. w odsłonięciu pomnika w miejscu spoczynku trzech powstańców styczniowych – strzelców konnych na cmentarzu w Nowej Wsi w 1997 roku.

Biskup Roman Andrzejewski ze względu na to, że to były jego rodzinne strony, bardzo zaangażował się w działania zmierzające do zbudowania pomnika. Zgodnie z relacją zapisaną w jego wspomnieniach[7], inspiracją tych działań była lektura historycznej dokumentacji parafialnej z Broniszewa, a dokładniej tamtejszej księgi zgonów. Natrafił on na zapis o pięciu powstańcach styczniowych pochowanych na miejscowym cmentarzu z 10 kwietnia 1863 roku[8].

Czytamy w niej:

Działo się w Broniszewie dnia 13 kwietnia tysiąc osiemset sześćdziesiątego trzeciego roku o godzinie dwunastej w południe. Stawili się Ksawery Wiśniewski wyrobnik lat trzydzieści sześć i Wawrzyniec Janicki kucharz lat trzydzieści liczący oby dwaj w Ruszkowie zamieszkali i oświadczyli, że w dniu dziesiątym kwietnia roku bieżącego o godzinie drugiej po południu poległo na polu bitwy w Ruszkowie pięć osób jako to: Lucjan Zaborowski z Gostyńskiego, Makowski z Czerwińska, Gromkiewicz Witold z Kowala, Bierzyński z Lipna, Cieśliński z Brdowa, z rodziców niewiadomi. Po przekonaniu się na ocznie o zmarłych akt ten stawającym przeczytany i przez nas podpisany został, gdyż oni pisać nie umieją. Ks.W.Karkowski.

Z odnalezionych aktów zgonu wynikało, że na cmentarzu parafialnym spoczęły następujące osoby:

• Bierzyński z Lipna (według relacji pochodzącej od powstańców miał na imię Józef),
• Cieśliński z Brdowa,
• Witold Gromkiewicz ze wsi Kowal,
• Makowski ze wsi Czerwińsk,
• Lucjan Zaborowski z Gostyńskiego.

Biskup wystąpił z inicjatywą wzniesienia pomnika upamiętniającego poległych i powołania Społecznego Komitetu Budowy Pomnika Powstańców Styczniowych w Ruszkowie[9], którego został przewodniczącym. Pomnik miał, jego zdaniem, stanąć na placu nieopodal kapliczki pod wezwaniem Matki Bożej, przy skrzyżowaniu dróg Morzyczyn-Sadlno i Ruszkowo-Zaborowo. 17 grudnia 2001 roku doszło do spotkania z mieszkańcami w celu wyboru odpowiedniego miejsca. (pdf fot. 3). W pierwszej wersji miejsce upamiętnienia miało składać się z pięciu brzozowych krzyży z umieszczonymi na nich blaszanymi tabliczkami z nazwiskami i miejscem pochodzenia. Krzyże miały otaczać jakiś wielki głaz lub kamień[10]. Do realizacji przyjęto projekt poznańskiego artysty plastyka Stanisława Mystka. Dokonano nawet wstępnej symulacji usytuowania pomnika (pdf fot. 4). Ostatecznie wybrano projekt Łukasza Biskupskiego. Odsłonięcie pomnika planowano na kwiecień 2003 roku w ramach uroczystości 140. rocznicy powstania styczniowego, a tym samym potyczki pod Ruszkowem. Działalność gremium przerwała śmierć biskupa w 2003 roku. Komitet podjął działalność kilka miesięcy później, w zmienionym składzie. W jego zarządzie znaleźli się: Paweł Szczepankiewicz (przewodniczący), Maria Hałas (zastępca przewodniczącego), Marian Kominkiewicz (sekretarz) i Gabriela Kwiatkowska (skarbnik). Osoby zaangażowane w realizację tego projektu doprowadzili do realizacji projektu budowy pomnika. W działalność tę włączyli się również ówczesny proboszcz parafii w Broniszewie ks. Eugeniusz Budkowski i ówczesny alumn włocławskiego seminarium duchownego ks. Mariusz Budkiewicz.

Podczas posiedzenia Komitetu, 2 kwietnia 2004 roku, podjęto uchwałę o działaniach na rzecz budowy (jej treść można przeczytać w publikacji pt. Pomniki dają żywym moc czynu). Fundusze zebrano m.in. dzięki dotacji od Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa (około 12 tysięcy zł.). Koszt budowy pomnika wynosił, jak poinformował nas wójt gminy Wierzbinek, blisko 20 tysięcy złotych. Fundusze pozyskano m.in. ze sprzedaży zbiorowej publikacji firmowanej przez Komitet, autorstwa lokalnych działaczy społecznych (Pomniki dają żywym moc czynu, 2004). Tematyka książki dotyczyła historii parafii w Broniszewie oraz wydarzeń związanych z walkami powstania styczniowego na ziemi konińskiej[11]. Swój wkład w budowę mieli mieszkańcy i sponsorzy. Krzewy, którymi udekorowano przestrzeń obok pomnika podarowali Dorota i Piotr Grudzińscy z Sycewa (gm. Sompolno).

Odsłonięcie monumentu odbyło się 11 listopada 2004 roku. W przeddzień tej uroczystości, w Zespole Gimnazjalno-Szkolnym w Morzyczynie odbyła się sesja poświęcona działaniom Komitetu. Zaprezentowano jego dokonania, a Jerzy Woźniak, potomek (przedstawiciel) rodziny Morzyckich przybliżył zgromadzonym historię rodu Morzyckich – właścicieli dób ruszkowskich[12].

Odsłonięcie pomnika rozpoczęło się od mszy św., której przewodniczył dawny proboszcz parafii św. Benona w Broniszewie, dziekan radziejowski ks. Stanisław Łosiakowski, kazanie wygłosił wtedy alumn Seminarium Duchownego we Włocławku ks. Mariusz Budkiewicz. Odsłonięcia tablicy pomnikowej dokonali: wójt Wierzbinka Paweł Kurz wraz z przewodniczącym Komitetu Pawłem Szczepankiewiczem i Bogumiłem Andrzejewskim, bratankiem biskupa R. Andrzejewskiego. W wydarzeniu uczestniczyli przedstawiciele Sejmu (posłowie Alfred Budner i Zdzisław Jankowski), władz wojewódzkich, powiatowych, gminnych i mieszkańcy wsi[13]. Honorowymi gośćmi była rodzina Morzyckich (pdf fot. 5). Uroczystość uświetniły poczty sztandarowe i gminna orkiestra dęta, część artystyczną przygotowali m.in. nauczyciele i uczniowie ze szkoły w Morzyczynie.

Symbolika pomnika

Pomnik składa się w pięciu metalowych kilkumetrowych krzyży, które symbolizują pięciu poległych powstańców znanych z nazwiska. Każdy krzyż o wysokości około siedmiu metrów jest skierowany w inną stronę, wszystkie są osadzone na betonowym postumencie. Obok znajduje się wielki głaz, na którym umieszczono tablicę pamiątkową. Opatrzono ją cytatem „Z nasion wyrastają dęby”. Jest to polskie tłumaczenie łacińskiej sentencji E semine quercus exeunt. W ten sposób przywołano postać inicjatora pomnika – biskup Roman Andrzejewski, który często wykorzystywał to credo w trakcie swoich wystąpień publicznych. Pod cytatem umieszczono napis „W hołdzie bohaterom poległym za Ojczyznę na polu bitwy w Ruszkowie” wraz z datą upamiętnionej potyczki – 10 kwietnia 1863 roku (pdf fot. 6). Oprócz pięciu nazwisk na tablicy umieszczono informację o dwóch nieznanych uczestnikach walk, zmarłych wskutek odniesionych ran.

Społeczny odbiór pomnika – lokalnego miejsca pamięci

Każdego roku z okazji obchodów rocznicy odzyskania przez Polskę niepodległości (11 listopada) przed pomnikiem gromadzą się mieszkańcy, delegacje ze szkoły, gminy na czele z wójtem gminy Pawłem Szczepankiewiczem, aby złożyć hołd wszystkim poległym za Ojczyznę. Co roku uroczystości odbywają się w sposób podobny, zaczynają od mszy świętej, później jest złożenie kwiatów przy pomniku. Na uwagę zasługują także uroczystości obchodzone w rocznicę ważnych wydarzeń historycznych, ze szczególnym uwzględnieniem wybuchu powstania styczniowego (22/23 stycznia). I tak uroczystości przy ruszkowskim pomniku zorganizowano m.in. 27 kwietnia 2013 roku z okazji 150. rocznicy potyczki. W apelu pamięci uczestniczyli żołnierze kompanii honorowej 33. Bazy Lotnictwa Transportowego w Powidzu. Trzykrotnie oddano salwę honorową, mszę polową odprawił i wygłosił patriotyczną homilię ksiądz kanonik Waldemar Karasiński. Kompania honorowa z powidzkiej bazy lotniczej asystowała również podczas obchodów 160. rocznicy potyczki (2023 r.). W przemówieniu wójt podkreślił, że pamięć o wydarzeniach z 1863 roku nadal ma olbrzymi, kształtujący wpływ na współczesną tożsamość historyczną i patriotyczną mieszkańców gminy Wierzbinek[14].

10 kwietnia 1863 r. miała miejsce potyczka pod Ruszkowem, pamiętali o tym uczniowie klasy VI Szkoły Podstawowej im. Biskupa Romana Andrzejewskiego w Morzyczynie.   Grupa uczniów, w ramach projektu Wielkopolska Encyklopedia Cyfrowa, udała się 10 kwietnia 2025 r. do ważnych miejsc pamięci. Uczniowie odwiedzili Pomnik Powstańców Styczniowych w Ruszkowie oraz cmentarz w Sompolnie, na którym pochowani są polegli w potyczce powstańcy. Uczniowie porównali zapisy na tablicach oraz zrobili odpowiednie zdjęcia przydatne do hasła projektowego (pdf fot. 7). Pomnik Powstańców Styczniowych w Ruszkowie jest dla uczniów ważnym miejscem pamięci, które znają oraz cenią.

Społeczna pamięć o pomniku utrwala lokalną historię i jeszcze mocniej wiąże ludzi z ich miejscem zamieszkania. Pomnik łączy pokolenia i wypełnia wolę biskupa R. Andrzejewskiego, który chciał, aby takie „dowody pamięci” stanowiły dla współczesnych lekcję historii oraz patriotyzmu. Dzięki pomnikowi Ruszkowo zostało na nowo ujęte w zbiorowej pamięci o powstaniu styczniowym. Znajduje to wyraz także i w dziełach sztuki oraz ogólnodostępnych źródłach informacji na temat polskiej historii – przykładem jest kod QR umieszczony przy pomniku, który odsyła zainteresowanych do strony poświęconej propagowaniu wiedzy o powstaniu styczniowym, https://www.powstancystyczniowi.pl/) (pdf fot. 8).

Bibliografia

• Andrzejewski Roman, Pleni omnes sunt libri…Sto lektur biskupa Romana, Częstochowa 2022.
• Andrzejewski Roman, Wolność jest darem i zmaganiem. Kazania patriotyczne, czyli nauki i umiłowaniu ojczyzny, Włocławek 1998.
• Biskup Roman Andrzejewski takim Go pamiętam, Toruń 2023.
• Figas Jarosław, Majątek ziemski Ruszkowo, Gdańsk 2022.
• Grzeszczak Maciej, Ignacewo 1863, Warszawa 2015.
• Kołtuniak Jarosław, Wierzbinek. Portret gminy, Włocławek–Wierzbinek 2011.
• Lekcja historii ojczystej w Ruszkowie, „Sygnały Wierzbinka” 2004.
• Parafia św. Marii Magdaleny w Sompolnie na tle historycznym, red. Wojciech Krzywański, Kazimierz Rulke, Włocławek 2011.
• „Pomniki dają żywym moc czynu”, Morzyczyn-Włocławek 2004.
• Sawic Barbara, Zwycięstwo albo śmierć, „Przewodnik katolicki”, nr 20, 19.05.2013.
• Studia z dziejów pogranicza kujawsko-wielkopolskiego red. Andrzej Mietz, Paweł Szczepankiewicz, nr 2, Bydgoszcz–Wierzbinek 2012.
• „Wiadomości z pola bitwy” [Komitet Centralny Narodowy] 1863, nr 9 (22.04.1863).
• Wypełnili testament biskupa, „Przegląd Koniński”, 16-22.11.2004.
• Z życia gminy, „Sygnały Wierzbinka” 2008 (grudzień).

Netografia

• Akt zgonu z dokumentacji parafii rzymsko-katolickiej Sompolno, nr 17, 1863, https://tiny.pl/4-kbpzbt [dostęp: 10.04.2025].
• Będzie bezpieczniej przy pomniku powstańców. Trzeba tylko pozyskać działkę, „Przegląd Koniński”, 09.03.2019 https://www.przegladkoninski.pl/PL-H5/3/11030/bedzie-bezpieczniej-przy-pomniku-powstancow-trzeba-tylko-pozyskac-dzialke.html [dostęp: 28.02.2025].
• „Dziennik Poznański” 1863, nr 96, https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/138656/edition/148083/content [dostęp:10.04.2025].
• Grób Powstańców Styczniowych w Sompolnie, https://poznan.uw.gov.pl/grob-powstancow-styczniowych-w-sompolnie [dostęp: 25.03.2025].
• Karta ewidencyjna obiektu grobownictwa wojennego, gmina Sompolno, nr 3010104 https://poznan.uw.gov.pl/system/files/karty_ewidencyjne/sompolno_-_karta_grobu_2021.pdf [dostęp: 25.03.2025].
• Parus Dorota, Łojko Jerzy (oprac.), Powstanie styczniowe na Ziemi Konińskiej, https://powiat.konin.pl/powstanie-styczniowe-na-ziemi-koninskiej-1 [dostęp: 28.02.2025].
• Uczcili poległych powstańców. Dokładnie w rocznicę potyczki, „LM. Pierwszy portal w regionie”, 26.04.2023, https://www.lm.pl/aktualnosci/uczcili-poleglych-powstancow-dokladnie-w-160-rocznice-potyczki [dostęp: 28.02.2025].
• Wierzbinek. 160. rocznica wybuchu powstania styczniowego, „Konińska Gazeta Internetowa”, 30.04.2023, http://koninskagazetainternetowa.pl/2023/04/30/wierzbinek-160-rocznica-wybuchu-styczniowego/ [dostęp: 28.02.2025].
• Zieliński Stanisław, Mapa bitew i potyczek 1863-1864 w Królestwie Kongresowym z datami starć, Lwów 1900, https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/533534/edition/476523/content [dostęp: 18.03.2025].

Spis załączników

Załącznik nr 1. Kolekcja zdjęć związanych z hasłem pt. Pomnik Powstańców Styczniowych w Ruszkowie jako lokalne miejsce pamięci.

---

[1] Fragment wiersza Ks. Bpa Romana Andrzejewskiego, Lekcja historii ojczystej, w: „Pomniki dają żywym moc czynu”, Społeczny Komitet Budowy Pomnika Powstańców Styczniowych, Morzyczyn-Włocławek 2004, s. 126.

[2]Pomniki, dz. cyt., s. 119-120; Maciej Grzeszczak, Ignacewo 1863, Warszawa 2015, s. 96-98.

[3] Parafia św. Marii Magdaleny w Sompolnie na tle historycznym, red. Wojciech Krzywański, Kazimierz Rulke, Włocławek 2011, s. 557, 559.

[4] Józef Bieżyński (Bieżański) był adiutantem J. A. Seyfryda; por. Parafia św. Marii Magdaleny w Sompolnie na tle historycznym, red. ks. Wojciech Krzywański, ks. Kazimierz Rulka, Włocławek 2011, s. 44; Karta ewidencyjna obiektu grobownictwa wojennego, gmina Sompolno, nr 3010104 https://poznan.uw.gov.pl/system/files/karty_ewidencyjne/sompolno_-_karta_grobu_2021.pdf [dostęp: 25.03.2025]; Grób Powstańców Styczniowych w Sompolnie, https://poznan.uw.gov.pl/grob-powstancow-styczniowych-w-sompolnie [dostęp: 25.03.2025].

[5] Por. akt zgonu z dokumentacji parafii rzymsko-katolickiej Sompolno, nr 17, https://tiny.pl/4-kbpzbt [dostęp: 10.04.2025].

[6] Ks. Bp Roman Andrzejewski, Wolność jest darem i zmaganiem, Włocławek 1998, s. 56.

[7] Pomnik, dz. cyt., s. 166.

[8] Jarosław Figas, Majątek ziemski Ruszkowo, Gdańsk 2022, s. 33-34. Studia z dziejów pogranicza kujawsko-wielkopolskiego, red. Andrzej Mietz, Paweł Szczepankiewicz, Bydgoszcz–Wierzbinek 2012, t. 2, s. 106.

[9] Biografia bpa Romana Andrzejewskiego m.in. w: Biskup Roman Andrzejewski takim Go pamiętam, Toruń 2023, s. 15.

[10] Pomniki, dz. cyt., s. 166-167.

[11] Tamże. Będzie bezpieczniej przy pomniku powstańców. Trzeba tylko pozyskać działkę, „Przegląd Koniński”, 09.03.2019 [dostęp: 28.02.2025].

[12] Wypełnili testament biskupa, „Przegląd Koniński”, 16-22.11.2004, s. 7.

[13] Lekcja historii ojczystej w Ruszkowie, „Sygnały Wierzbinka” 2004.

[14] Barbara Sawic, Zwycięstwo albo śmierć, „Przewodnik katolicki”, 19.05.2013, nr 20, s. 36.