Skład zespołu uczniowskiego: Zofia Borkowska Anna Dera Nikodem Drygas Igor Grygołowicz-Kanarek Patrycja Jankowiak Piotr Kledzik Mikołaj Walkowiak Anna Żyła Opiekun grupy projektowej: dr Wioletta Bendzińska-Berus

Wstęp

Projekt badawczy został zrealizowany przez uczniów Liceum Ogólnokształcącego im. Mikołaja Kopernika w Puszczykowie.

Głównym celem projektu była ocena wpływu działań ochronnych prowadzonych na terenie Wielkopolskiego Parku Narodowego na jakość wód Jeziora Góreckiego – jeziora rynnowego, bezodpływowego, szczególnie wrażliwego na dopływ zanieczyszczeń z otoczenia.

Jezioro Góreckie to jedno z najbardziej rozpoznawalnych jezior Wielkopolskiego Parku Narodowego. Od wielu lat objęte jest szczególnymi działaniami ochronnymi, w tym ograniczeniem dostępu do strefy brzegowej, zmianą terenów przyległych, kontrolą gospodarki nawozami na pobliskich polach i monitoringiem jakości wód.

Zrozumienie, jak te działania wpływają na ekosystem wodny, ma znaczenie zarówno naukowe, jak i praktyczne — pozwala ocenić skuteczność ochrony oraz promować postawy proekologiczne wśród młodzieży.

Problem badawczy i hipoteza Problem badawczy:

Jaki jest wpływ działań ochronnych na jakość wody Jeziora Góreckiego?

Hipoteza badawcza

Działania ochronne wprowadzone na terenie Wielkopolskiego Parku Narodowego w tym ograniczenie ingerencji człowieka oraz ochrona terenów przyległych, przyczyniają się do poprawy jakości wód Jeziora Góreckiego, czego przejawem są niższe stężenia związków biogennych.

Organizacja projektu

W  początkowym  etapie  projektu  ustalono  tematykę  badań,  dokonano  podziału  ról  i  obowiązków w zespole, a także określono zakres współpracy z instytucjami zewnętrznymi. Uzyskano zgodę na prowadzenie badań na terenie Wielkopolskiego Parku Narodowego oraz nawiązano współpracę m.in. pracownikami WPN, firmą AQUANET oraz lokalnym rolnikiem.

Przygotowanie merytoryczne

W ramach przygotowań merytorycznych przeprowadzono analizę dostępnej literatury naukowej [1-6] i na jej podstawie  określono  miejsce  poboru  próbek  oraz  zakres  badanych  parametrów  jakości  wody. W kontekście zmian zagospodarowania terenu wokół jeziora przeanalizowano lesistość obszaru na podstawie danych kartograficznych, geoportalu i Google Earth.

Zmiana lesistości terenu wokół Jeziora Góreckiego (źródło: Google Earth)

Uczniowie zostali również przeszkoleni w zakresie obsługi sprzętu badawczego (m.in. SenseDisc) oraz dokumentacyjnego (aparat fotograficzny, dron, lampy, zestaw mikrofonów).

Współpraca i działania edukacyjne

W trakcie realizacji projektu odbyły się spotkania z:

• pracownikiem Wielkopolskiego Parku Narodowego – dr Michałem Lorencem, który przeprowadził warsztaty terenowe mające na celu przybliżenie historii WPN oraz genezy jeziora,
  • leśniczym – Kamilem Karaśkiewiczem, który omówił rolę lasów jako naturalnej bariery ograniczającej dopływ zanieczyszczeń oraz przedstawił zmiany zagospodarowania terenu w okolicy analizowanego jeziora,

• przedstawicielką  firmy  Aquanet  –  dr  Iwoną  Lasocką-Gomułą,  która  przybliżyła  obieg  wody w przyrodzie,
  • lokalnym rolnikiem – Jakubem Kosakowskim, który przedstawił zasady gospodarki nawozowej oraz jej wpływ na środowisko.

Podczas spotkań uczestnicy projektu dowiedzieli się, że od kilku lat prowadzone są działania mające na celu poprawę jakości wód Jeziora Góreckiego.

Obejmują one między innymi:

• ochronę terenów leśnych, które pełnią funkcję naturalnej bariery ograniczającej dopływ zanieczyszczeń do jeziora,
  • wprowadzenie zadrzewień śródpolnych oraz stopniowa zmiana części gruntów rolnych w tereny leśne – działania te przyczyniają się do ograniczenia spływu zanieczyszczeń oraz poprawy retencji wody,
  • monitorowanie i nadzór w zakresie sposobu nawożenia i użytkowania terenów uprawnych w granicach Wielkopolskiego Parku Narodowego i jego otuliny,
  • ograniczanie ingerencji człowieka poprzez kontrolę ruchu turystycznego oraz zachowanie naturalnego charakteru otoczenia jeziora,
  • monitoring jakości wód, umożliwiający bieżącą ocenę zachodzących zmian,
  • działania edukacyjne, zwiększające świadomość mieszkańców i użytkowników terenu oraz pokazują, jak codzienne decyzje wpływają na stan środowiska.

Wszystkie spotkania te pozwoliły lepiej zrozumieć, że na jakość wody w jeziorze wpływają zarówno procesy naturalne, jak i działalność człowieka.

Metodyka badań

Teren badań:

Po konsultacji z pracownikiem Wielkopolskiego Parku Narodowego wybrane zostały punkty badań.

Uznano, że najlepszym odwzorowaniem przedmiotowych zmian będzie analiza płytkich wód podziemnych, które w postaci przybrzeżnych źródeł zasilają jezioro [1].

Do badań wybrane zostały źródła 1, 2 i 3 oraz jedyny dostępny piezometr (III). Piezometr to odwiert służący do analizy płytkich wód podziemnych. Piezometr III położony jest na wysokości 77, 2 m n.p.m. Źródła 1 i 3 zlokalizowane są u podnóża silnie nachylonego zbocza rynny Jeziora Góreckiego. Od brzegu dzielą je odległości ok 15-30 metrów [1]. Sposób wypływu wody z poszczególnych źródeł jest odmienny. W źródłach 1 i 3 woda wypływa w sposób punktowy ze zbocza, natomiast w źródle 2, woda sączy się w wielu miejscach, również pod korzeniami drzew. Sposób wypływu źródła 2 uniemożliwił pobieranie próbek podczas silnych mrozów, dlatego zrezygnowano z analizy wody tego źródła.

Badania obejmowały:

• pobór próbek wody z wypływów źródeł zasilających jezioro,
• pobór próbek z piezometru umożliwiającego analizę wód gruntowych,
• pomiar podstawowych parametrów fizykochemicznych,
• pomiar poziomu lustra wody w piezometrze.

Do analiz wykorzystano SenseDisc, szybkie testy diagnostyczne co pozwoliło na oznaczenie:

• pH,
• temperatury,
• stężeń azotanów, fosforanów i jonów amonowych.

Poziom lustra wody w piezometrze badano za pomocą sondy elektronicznej, wpuszczanej od góry do odwiertu. Wybrane próbki zostały poddane weryfikacji we współpracy z laboratorium firmy AQUANET.

Badania prowadzono w okresie od stycznia do marca, w cyklu miesięcznym.

Wyniki badań

Wyniki badań wykazały, że temperatura badanych wód podziemnych z poszczególnych źródeł była zbliżona a wahania minimalne. Podobnie w zakresie pH.

Uzyskane wyniki wskazują również na spadek stężeń biogenów w porównaniu z danymi archiwalnymi [1] oraz sezonową zmienność parametrów jakości wody.

Zaobserwowano wyższe stężenia biogenów w okresie zimowym, co można tłumaczyć akumulacją zanieczyszczeń w glebie i ich wymywaniem do wód gruntowych.

W okresie wczesnowiosennym odnotowano spadek stężeń, związany z rozpoczęciem wegetacji roślin oraz wzrostem poziomu wód gruntowych spowodowanym roztopami i topniejącym śniegiem. Potwierdziły to również pomiary poziomu wód gruntowych. Zimą poziom wód był stosunkowo stabilny, natomiast wiosną wyraźnie się podniósł.

	Styczeń	Luty	Marzec
Poziom lustra wody	69,6 m n.p.m	69,7 m n.p.m	70,4 m n.p.m

Wnioski

Jakość wody Jeziora Góreckiego zależy od procesów zachodzących w całej zlewni – terenów leśnych, pól oraz okolicznej działalności człowieka. Na podstawie przeprowadzonych badań stwierdzono, że działania ochronne prowadzone na terenie Wielkopolskiego Parku Narodowego mają pozytywny wpływ na jakość wód Jeziora Góreckiego, jednak nie eliminują całkowicie dopływu zanieczyszczeń. Mimo prowadzonych działań ochronnych jezioro nadal pozostaje narażone na proces eutrofizacji, związany z nadmiarem biogenów. Nadmierna ilość azotu i fosforu prowadzi do zakwitów glonów, spadku przejrzystości wody oraz pogorszenia warunków życia organizmów wodnych.

Hipoteza badawcza została potwierdzona.

Upowszechnianie wyników

Informacje o prowadzonym projekcie zostały:

• opublikowane na stronie Stacji Ekologicznej w Jeziorach, która gościła nas podczas warsztatów
• udostępnione w mediach społecznościowych Wielkopolskiego Parku Narodowego,
• zamieszczone w mediach społecznościowych szkoły.

Planowana jest również prelekcja w siedzibie Dyrekcji Wielkopolskiego Parku Narodowego w Jeziorach.

Podsumowanie

Przygotowany projekt umożliwił uczniom zdobycie wiedzy i praktycznych umiejętności z zakresu badań środowiskowych, w tym planowania i prowadzenia pomiarów terenowych, analizy wyników oraz ich interpretacji. Pozwolił również na lepsze zrozumienie funkcjonowania ekosystemów wodnych oraz zależności pomiędzy elementami środowiska przyrodniczego.

Szczególnie istotne było to, że projekt dotyczył problemu lokalnego, bezpośrednio związanego z otoczeniem uczniów. Dzięki temu możliwe było odniesienie zdobytej wiedzy do rzeczywistego stanu środowiska oraz lepsze zrozumienie wpływu codziennych działań człowieka na jakość wód Jeziora Góreckiego.

Realizacja projektu wymagała współpracy z instytucjami i specjalistami, w tym z Wielkopolskim Parkiem Narodowym oraz firmą Aquanet, co umożliwiło uczniom poznanie praktycznego wymiaru ochrony środowiska oraz funkcjonowania jednostek odpowiedzialnych za jego monitoring i zarządzanie.

Projekt pokazał również, że ochrona środowiska jest procesem długotrwałym i złożonym, wymagającym współpracy wielu instytucji oraz świadomych działań człowieka. Jednocześnie uświadomił uczestnikom, że nawet lokalne działania mogą mieć realny wpływ na stan środowiska i jego przyszłość.

Literatura

Podjęte działania odnoszą się do badań opisanych w publikacji:

• B. Walna, M. Siepak, M. Lorenc „Wpływ terenów porolnych na chemizm wód zasilających Jezioro Góreckie”.

Podczas pracy wstępnej dotyczącej planowania projektu, badania genezy Jeziora Góreckiego oraz wcześniejszych badań dotyczących czynników kształtujących kierunek zmian trofii tego jeziora korzystaliśmy m.in. z prac:

• H. Szyper, W. Romanowicz W., R. Gołdyn „Zagrożenia jezior Wielkopolskiego Parku Narodowego przez czynniki zewnętrzne.”;
• T. Sobczyński, T. Joniak „Czy dzikie gęsi są zagrożeniem dla Jeziora Góreckiego w Wielkopolskim Parku Narodowym?”;
• T. Sobczyński, T. Joniak „Sezonowa zmienność natlenienia wód jeziora eutroficznego w aspekcie przemian chemicznych stymulujących trofię.”;
• T. Sobczyński, T. Joniak. „Differences of the composition and contribution of phosphorus fractions in the bottom sediments of Góreckie Lake (Wielkopolska National Park)”;
• T. Sobczyński, T. Joniak „Co zagraża ekosystemowi Jeziora Góreckiego?”; Kozacki L. (red.) „Geoekosystem Wielkopolskiego Parku Narodowego jako obszaru chronionego podlegającego antropopresji”.
• Podziękowania

Szczególne podziękowania dla:

• Wielkopolskiego Parku Narodowego za wsparcie merytoryczne, umożliwienie prowadzenia badań oraz udostępnienie terenu.
  • Pana dr Michała Lorenca – opiekunowi Stacji Ekologicznej w Jeziorach za opiekę podczas wędrówek po WPN
  • firmie AQUANET za wsparcie eksperckie i pomoc w zakresie analizy jakości wody
  • Pana Jakuba Kosakowskiego – lokalnego rolnika z okolic WPN za podzielenie się wiedzą na temat gospodarki nawozami
  • Pana Kamila Karaśkiewicza – leśniczego analizowanego terenu WPN za omówienie zmian zagospodarowania terenu wokół jeziora
  • Pani dr Iwonie Lasockiej-Gomule – pracownicy firmy AQUANET za wprowadzenie w tematykę obiegu wody w przyrodzie i problemu zanieczyszczeń wód podziemnych.
  • Samorządu Województwa Wielkopolskiego, Ośrodka Doskonalenia Nauczycieli w Poznaniu, Ogólnopolskiego Operatora Oświaty – za możliwość realizacji projektu.