Wizytówka

Jan Radlica (?-1392), znany także jako Jan z Radliczyc, Johannes Parvus seu Minor. Lekarz, biskup krakowski, kanclerz wielki koronny. Lekarz króla Ludwika Andegaweńskiego i doradca królowej Jadwigi Andegaweńskiej. Od 25 marca 2024 r. jest patronem Szkoły Podstawowej w Radliczycach, znajdującej się w powiecie kaliskim, w gminie Szczytniki

1. Historia życia

1. Pochodzenie, dzieciństwo i edukacja

Jan Radlica (Jan z Radliczyc, Johannes Parvus seu Minor) urodził się około 1330 roku w Radliczycach – majątku należącym do wpływowego i zamożnego wielkopolskiego rodu Radlica herbu Korab (od którego najprawdopodobniej pochodzi nazwa wsi). Rodzicami Jana byli pochodzący z Radliczyc Michał i Krystyna. Bez wątpienia miał on dwóch braci – Mojka (Mojżesza) oraz Wojciecha z Krowicy i Łasku. Przypuszcza się, że jego braćmi mogli być również Bogusław i Tomek (Tomasz) z Rajska[1]. Jak pisze jeden z biografów, „od dzieciństwa miał (on) przydomek Minor, czyli Mniejszy, z uwagi na swój niski wzrost. Początkowo przydomek ten miał go odróżniać od krewnego o tym samym imieniu, później stał się jego znakiem rozpoznawczym”[2]. Jako że od wczesnej młodości wykazywał on zainteresowanie nauką, a szczególnie medycyną, rodzice wysłali go do Krakowa, gdzie pobierał nauki. Ponadto, „zapewne jeszcze za młodu został przeznaczony do stanu duchownego. […] wydaje się wszakże, że wykazywał się znaczącymi zdolnościami”[3].

W 1361 roku Jan udał się do Francji, gdzie studiował medycynę i sztuki wyzwolone (retorykę, dialektykę, arytmetykę, geometrię, astronomię i muzykę) na paryskiej Sorbonie. Edukację kontynuował na Uniwersytecie w Montpellier, gdzie otrzymał tytuł wykładowcy (magistra) w dziedzinie medycyny i tytuł bakałarza (niższy stopień akademicki) z zakresu teologii. Jan Radlica okazał się drugim Polakiem, który ukończył wydział na tym uniwersytecie, pierwszym był Mikołaj z Polski (XIII w.).

• Praktyka medyczna na dworze Ludwika Andegaweńskiego

Umiejętności medyczne J. Radlicy, poparte wiedzą zdobytą na uniwersytetach, zauważyły osoby z najbliższego otoczenia króla Francji Karola V Mądrego (1338–1380). Polegając na ich poręczeniu, Karol V polecił dobrze rokującego medyka ciężko choremu królowi Węgier i Polski Ludwikowi Andegaweńskiemu (1326–1382). Według kronikarzy, władca ten najprawdopodobniej zmagał się z trądem. W 1376 roku Jan Radlica udał się więc na Węgry i zamieszkał w Budzie. Szybko wyrobił sobie opinię utalentowanego diagnosty. Według Jana Długosza był tak dobrym lekarzem, że potrafił przewidzieć wynik choroby na pierwszy rzut oka[4]. Z węgierskim okresem jego działalności związany jest tekst, który można określić mianem „recepty” wystawionej królowi zmagającemu się z dolegliwościami żołądkowymi i bólem głowy. J. Radlica wymienił tam specyfiki ziołowe i zawarł krótką instrukcję przygotowania leku. Tekst zaczynał się od słów:„Przyjacielu mój najdroższy! Weź kwiatów ogórecznika lekarskiego, miodunki, kocanek arabskich po pół uncji, korzenia lukrecji, rodzynek okazałych po jednej uncji, tymianku, kanianki włoskiej, paproci dębowej, strączków senesowych po pół drachmy; zrób wywar na serwatce koziej […] Lek polecamy robić po przejściu dni spod konstelacji Psa”[5]. Król Węgier i Polski docenił pomoc J. Radlicy. Wdzięczny za jego służbę, otworzył mu drogę do wysokich stanowisk kościelnych i państwowych w Polsce. Pomimo pełnienia tych funkcji, nie zaprzestał działalności lekarskiej, dał się poznać jako lekarz niosący pomoc najbardziej potrzebującym. Jan Długosz w Katalogu biskupów krakowskich scharakteryzował Radlicę w następujący sposób: „Mąż łaskawy, cnotliwy i skromny; znosząc przeciwności, cierpliwością zwyciężał liczne przeszkody stające mu na drodze. Wsławił się taką biegłością w sztuce medycznej, że jednym spojrzeniem rozpoznawał czy chory umrze, czy też żyć będzie”[6].

• Działalność kościelna i polityczna

Po śmierci króla Ludwika Jan pozostał na węgierskim dworze. Popierał osadzenie na polskim tronie jego córki Jadwigi a w 1384 r. przyjmował ją, gdy jako królowa przybywała do Krakowa[7]. Należąc do najbliższych współpracowników Jadwigi, przy poparciu z jej strony J. Radlica działał na rzecz odnowienia Akademii Krakowskiej, był jednym z fundatorów klasztoru paulinów na Jasnej Górze i klasztoru benedyktynów słowiańskich na krakowskim Kleparzu. Był autorem statutów określających zasady funkcjonowania Krakowskiej Kapituły Katedralnej (1383). Wraz z nastaniem polsko-litewskiej unii personalnej, biskup stał się stronnikiem Władysława Jagiełły. Prawdopodobnie chciano go otruć, ale udało mu się ujść z życiem. Jak pisze Jan Długosz (Katalog biskupów krakowskich) do tego zdarzenia miało dojść podczas śniadania, które J. Radlica spożywał w Krakowie z grupą innych osób. Dzięki zastosowaniu niekonwencjonalnej metody, polegającej na zawieszeniu go do góry nogami i chłostaniu rózgami w okolicach brzucha, w przeciwieństwie do współbiesiadników, udało mu się ujść z życiem. Ponoć nigdy nie powrócił on już do pełnego zdrowia[8]. Zmarł w Krakowie 12 stycznia 1392 roku, został pochowany w katedrze wawelskiej, w Kaplicy Misjonarskiej. Ponad sto lat po jego śmierci arcybiskup gnieźnieński Jan Łaski uczcił pamięć J. Radlicy, wystawiając nagrobek z łacińską inskrypcją: „Joanni Radlica, Doctori de Radlice, Episcopo Cracoviensi, pro avo suo mortus Anno MDCCCVIII sepulcrum hoc instaurat”[9].

• Jan Radlica we współczesnej przestrzeni społecznej Radliczyc. Ślady pamięci

1. Tablica ku czci J. Radlicy w kaplicy św. M. M. Kolbe

Została odsłonięta w 1992 roku z inicjatywy Kaliskiego Towarzystwa Lekarskiego (Załącznik nr 1, Fot. 1). Ze wspomnień jednej z mieszkanek wsi, uczestniczącej w tej uroczystości wynika, że w wydarzeniu brali udział liczni mieszkańcy wsi. Ówczesny proboszcz parafii ks. Eugeniusz Pawlicki przybliżył postać Jana Radlicy i podkreślił, że swoimi dokonaniami zasłużył on na miano „człowieka uczciwego i wartościowego”. Bez wątpienia tablica była czymś w rodzaju swoistego łącznika, wiążącego Radliczyce z osobą J. Radlicy. W kolejnych latach wśród mieszkańców utwierdzało się przekonanie, że należałoby lepiej upamiętnić tę postać w przestrzeni społecznej wsi. Jak wspomina uczestniczka uroczystości z 1992 roku, „uświadomiliśmy sobie, że Radliczyce mają sławnego przodka, wyjątkową postać historyczną. Zrobiło to na wielu duże wrażenie. Ci, którzy zapamiętali, tamto wydarzenie, uczniowie, rodzice, nauczyciele (mieszkańcy Radliczyc) później sprawili, że Jan Radlica z Radliczyc pojawił się w naszej Małej Ojczyźnie. Tym razem był to wielki powrót”.

• Szkoła Podstawowa im. Jana Radlicy

Jednym z ważniejszych momentów we współczesnej działalności szkoły w Radliczycach był wybór J. Radlicy na jej patrona w 2024 roku. Pomysłodawczynią była dyrektor placówki Bogusława Domagała. Patrona (początkowo było trzech kandydatów) wyłoniono w trakcie konsultacji, w których współuczestniczyli uczniowie (klasy IV-VIII), rodzice (I-VIII), nauczyciele i pracownicy szkoły. O nadaniu imienia zadecydowała 25 marca 2024 roku rada gminy Szczytniki.

W myśl o jeszcze lepszym upamiętnieniu tej postaci uczniowie realizowali różne zadania w trakcie zajęć lekcyjnych i pozalekcyjnych. Ogłoszony został m.in. konkurs plastyczny pt. „Jak wyobrażam sobie Jana Radlicę – patrona mojej szkoły?”. Uczestniczący w nim uczniowie wykazali się dużą wyobraźnią i kreatywnością. Mieli trudne zadanie, ponieważ w dokumentach historycznych nie zachował się żaden portret J. Radlicy (być może nigdy go nawet nie wykonano). Prace laureatów wyeksponowano w głównym korytarzu szkoły (Załącznik nr 1, Fot. 2-3). Kolejną okazją, służącą przybliżeniu ważnych i interesujących wydarzeń z życia patrona był uczniowski spektakl pt. „Z Radliczyc w świat…”., który przedstawiał sceny z życia Jana Radlicy: dzieciństwo w Radliczycach, edukację na uniwersytecie we Francji oraz pobyt na Wawelu, gdzie otrzymał racjonał od królowej Jadwigi. Scenariusz przedstawienia powstał na podstawie informacji o życiu Jana Radlicy i był stylizowany na język staropolski. Na spektakl zaproszono m.in. seniorów z Radliczyc oraz sąsiednich miejscowości (występ odbył się w ramach szkolnych obchodów Dnia Babci i Dnia Dziadka). Rodzice i nauczyciele zorganizowali kostiumy, elementy dekoracji i rekwizyty. Wydarzenie zgromadziło społeczność szkolną i lokalną, a przede wszystkim pozwoliło przypomnieć wszystkim zebranym o dokonaniach J. Radlicy. (Załącznik nr 1, Fot. 4).

Tablica pamiątkowa w szkole (2024)

Jej odsłonięcie nastąpiło 7 czerwca 2024 roku w trakcie uroczystości nadania szkole imienia J. Radlicy. Fundatorami byli dyrektor, nauczyciele i pracownicy placówki. Tablica znajduje się w dolnym korytarzu szkoły (Załącznik nr 1, Fot. 5). Jak donosiła w 2024 roku lokalna prasa, Szkoła Podstawowa w Radliczycach jako jedyna w Polsce otrzymała imię J. Radlicy. Dyrektorka placówki podkreśliła, że został on patronem w wyniku „wyborów” w których uczestniczyła cała społeczność szkolna. „Chociaż postać J. Radlicy związana jest z historią XIV wieku i dla współczesnego młodego człowieka kojarzy się z odległymi czasami, to wartości, którymi się kierował nasz patron w swoich działaniach pozostają do dziś aktualne” – powiedziała B. Domagała[10].

Sztandar szkoły (2024)

Jego fundatorami są środowiska i instytucje, które na co dzień współpracują z Zespołem Szkół w Radliczycach. Oprócz Rady Rodziców są wśród nich m.in. Rada Sołecka i Ochotnicza Straż Pożarna z Radliczyc, Koło Łowieckie nr 37 „SŁONKA” z Dzierzbina, Kaliskie Towarzystwo Lekarskie, Bank Spółdzielczy Ziemi Kaliskiej, przedsiębiorstwo „INTER-TAB” Jan Pazdecki oraz Gminna Spółdzielnia Samopomoc Chłopska w Szczytnikach. Na sztandarze widnieje wykonany złotymi nićmi napis „Szkoła Podstawowa im. Jana Radlicy w Radliczycach”. Po tej samej stronie umieszczono herb rodu Radlica – Korab. (Załącznik nr 1, Fot. 6). Hipolit Stupnicki, autor Herbarza polskiego, przedstawił go następująco: „w polu czerwonem tarczy jest korab żółty, toż samo i na herbie w koronie, do którego jednak później w nagrodę położonych zasług zamiast żaglu i masztu, przydano wieże muru fortecznego[11]” (Załącznik nr 1, Fot. 7). Wręczenie sztandaru odbyło się pod uroczystości nadania szkole imienia J. Radlicy. Dyrektor placówki otrzymała go od przedstawicieli Rady Rodziców a następnie przekazała uczniom. Fundatorzy sztandaru zostali uhonorowani pamiątkowymi ”gwoździami“ – metalowymi tabliczkami, na których umieszczono ich nazwiska.

Bibliografia

• Kutrzeba Stanisław, Polacy na studyach w Paryżu w wiekach średnich, Warszawa 1900.
• Pawlicki Eugeniusz, RAJSKO. Dziewięć wieków wsi i Parafii, s. 62-63.
• Strzelecka Anna, Jan z Radliczyc [w]: Polski Słownik Biograficzny, Wrocław 1962-1964, t. 10, s. 469-472.
• Szybkowski Stanisław, Biskup krakowski Jan Radlica i jego bracia. Uzupełnienia genealogiczne [w:] „Średniowiecze Polskie i Powszechne”, Katowice 2021, t. 13, s. 46-67.

Netografia

• Jan Radlica (1382-1392), https://diecezja.pl/biskupi-krakowscy/jan-radlica-1382-1392/ [dostęp: 3.12.2024].
• Król Małgorzata, Polscy Hipokratesi. Najświetniejsi lekarze Rzeczypospolitej, 2024 (e-książka), s. 13, https://www.legimi.pl/ebook-polscy-hipokratesi-najswietniejsi-lekarze-rzeczypospolitej-malgorzata-krol,b1162692.html [dostęp: 5.02.2025].
• Nawrot Kacper, 625 lat krakowskiego racjonału, „Niedziela małopolska” 2009, nr 38; https://www.niedziela.pl/artykul/102193/nd/625-lat-krakowskiego-racjonalu [dostęp: 26.03.2025].
• Samulak – Andrzejczak Ewelina, Szkoła Podstawowa w Radliczycach otrzymała wyjątkowe imię, https://kalisz.naszemiasto.pl/, 7 czerwca 2024 [dostęp:07.04.2025].
• Strzelecka Anna, Z biografii królowej Jadwigi, s. 99-102, „Analecta Cracovienisia”, Kraków 1975, t. 7, https://cejsh.icm.edu.pl/cejsh/element/bwmeta1.element.ojs-doi-10_15633_acr_2871 [dostęp: 5.02.2025].
• Stupnicki Hipolit, Herbarz polski i imiono spis zasłużonych w Polsce ludzi wszystkich stanów i czasów, Lwów 1859, tom 2, s. 42, https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/391463/edition/302269 [dostęp: 26.03.2025].

Spis załączników

[1] Sobiesław Szybkowski, Biskup krakowski Jan Radlica i jego bracia. Uzupełnienia genealogiczne, „Średniowiecze Polskie i Powszechne” 2021, t. 13, s. 63. Rozszerzony biogram J. Radlicy: Anna Strzelecka, Jan z Radliczyc [w:] Polski Słownik Biograficzny, Warszawa 1962–1964, t. 10, s. 469-472.

[2] Małgorzata Król, Polscy Hipokratesi. Najświetniejsi lekarze Rzeczypospolitej, 2024 (e-książka), s.13. https://www.legimi.pl/ebook-polscy-hipokratesi-najswietniejsi-lekarze-rzeczypospolitej-malgorzata-krol,b1162692.html [dostęp: 5.02.2025].

[3] Sobiesław Szybkowski, dz. cyt., s. 46.

[4] Por. Stanisław Kutrzeba, Polacy na studiach w Paryżu w wiekach średnich, Warszawa 1900, s. 31.

[5] Małgorzata Król, dz. cyt., s. 11.

[6] Tamże, s. 17.

[7] Przy okazji tego wydarzenia J. Radlica otrzymał od królowej racjonał – bogato zdobiony napierśnik używany tylko podczas uroczystych mszy sprawowanych przez biskupów. Obecnie znajduje się on w zbiorach Muzeum Katedralnego w Krakowie; Kacper Nawrot, 625 lat krakowskiego racjonału, „Niedziela małopolska” 2009, nr 38; https://www.niedziela.pl/artykul/102193/nd/625-lat-krakowskiego-racjonalu [dostęp: 26.03.2025].

[8] Małgorzata Król, dz. cyt., s. 11, 15.

[9] Ks. Eugeniusz Pawlicki, RAJSKO. Dziewięć wieków wsi i Parafii, s. 63.

[10] Ewelina Samulak-Andrzejczak, Szkoła Podstawowa w Radliczycach otrzymała wyjątkowe imię, 7.06.2024, https://kalisz.naszemiasto.pl/ [dostęp: 7.04.2025].

[11] Hipolit Stupnicki, Herbarz polski i imiono spis zasłużonych w Polsce ludzi wszystkich stanów i czasów, Lwów 1859, tom 2, s. 42, https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/391463/edition/302269 [dostęp: 26.03.2025].