Skład zespołu: Oskar Armknecht Zofia Bąkowska Maria Biadasz Bartosz Budzyński Nikola Gradowska Zofia Kaźmierska Antoni Kubaszewski Nadia Marciniak Bartosz Mikołajczyk Kajetan Przewoźny Blanka Szymańska Gabriela Tomczak Wojciech Urbaniak  Opiekun naukowy: Mirosława Wawrzyniak

Wizytówka

Historia powstania muralu

Północna ściana hali sportowej w Pyzdrach, stanowiąca istotny element panoramy miasta od strony Warty, przez długi czas była niezagospodarowaną przestrzenią. W przeszłości pojawiały się różne pomysły na jej wykorzystanie – przez pewien czas wisiał tam baner upamiętniający 750-lecie miasta, ale z biegiem lat uległ on zniszczeniu. Rozważano stworzenie ścianki wspinaczkowej, lecz ostatecznie to koncepcja namalowania historii miasta, zaproponowana przez dyrektora Muzeum Regionalnego Ziemi Pyzdrskiej Michała Czerniaka,zdobyła poparcie władz miasta[1]. Przygotowanie projektu powierzono architektowi i wykładowcy Wydziału Architektury Politechniki Poznańskiej Radosławowi Barkowi, który także wspomagał i nadzorował wykonanie muralu przez poznańską Grupę Artystyczną Murall[2].W wyniku współpracy autora muralu z dyrektorem Muzeum Regionalnego Ziemi Pyzdrskiej, ustalono, które wydarzenia historyczne, budowle i postaci należało uwzględnić na muralu, opierając się na literaturze naukowej i materiałach archiwalnych.

Wstępem do powstania malowidła było staranne przygotowanie ściany, które obejmowało oczyszczenie powierzchni, wygładzenie i nałożenie gruntu. Kolejnym etapem było przeniesienie wielkoformatowych konturów projektu, przygotowanych przez R. Barka, na ścianę za pomocą projektora. Do malowania wybrano farby sylikatowe, które charakteryzują się trwałością, dobrą odpornością na warunki atmosferyczne i są łatwe w użyciu. Obraz został namalowany tradycyjną techniką, czyli przy użyciu pędzla.

Całość kompozycji została zaplanowana w taki sposób, aby stworzyć iluzję głębi przestrzennej, w której umieszczono postaci i budynki związane z miastem oraz nawiązujące do jego historii. Dla spotęgowania efektu przestrzennego przed muralem wprowadzono ułożony z kamieni sztafaż, który wskazuje drogę do bramy miejskiej, a na muralu zostały naklejone kule imitujące pociski armatnie. Obraz ma układ horyzontalny, wykorzystywany na szerokim podłożu. Układ ten jest podkreślony za pomocą linii miejskiego muru obronnego, który znajduje się w dolnej części muralu, dochodząc do linii chodnika.

W założeniu pomysłodawcy wielkoformatowe malowidło miało być artystyczną wizją dawnych Pyzdr, luźno nawiązującą do historycznej zabudowy miasta. Ukazane budynki powstały na podstawie źródeł historycznych i literackich oraz opisów archeologicznych, a częściowo stanowią rezultat wyobraźni artysty. Uwzględnione postaci są punktem wyjścia do przywołania różnych wydarzeń, anegdot i opowieści. Wszystkie one, choć luźno ze sobą powiązane, odnoszą się do tradycji królewskiego miasta Pyzdry i współtworzą wielobarwną panoramę jego historii. Jak podkreśla autor dzieła, mural upamiętnia dzieje miasta, ale i stanowi pomost, łączący tradycję ze współczesnością. Ma zachęcać do refleksji nad dziedzictwem, które kształtuje codzienne życie mieszkańców.

 Mural uświadamia bogactwo historii miasta i jest też propozycją do zapoznania się z dziejami budownictwa w Wielkopolsce[3].

2. Mural jako podróż przez historię Pyzdr

1. Budowle historyczne i elementy architektoniczne (1–9)

1. Ważne miejsce w kompozycji muralu zajmuje nieistniejący obecnie średniowieczny zamek[1] wzniesiony na polecenie Kazimierza Wielkiego jako rezydencja królewska. Nastąpiło to po 1333 roku, dwa lata po złupieniu i spaleniu Pyzdr przez Krzyżaków. Budowla była usytuowana w północno-wschodniej części miasta, na skarpie nad doliną Warty. Wielokrotnie przebudowywana, była uważana za jeden z największych polskich zamków średniowiecznych. Do dzisiejszych czasów zachowały się tylko ceglane przypory i mury, które obecnie stanowią fundament kamienicy mieszkalnej wraz z dwoma budynkami mieszczącymi zakłady rzemieślnicze (dawniej znajdowały się tam spichlerz i młyn)[4]. (patrz pozycja 3 na stronie Spacer po królewskim mieście Pyzdry: przewodnik przygotowany przez zespół projektowy w aplikacji izi.TRAVEL.) Na muralu zostały uwidocznione trzy skrzydła zamkowe, przykryte dachem dwuspadowym. Pośrodku zamku autor domalował wieżę zwieńczoną chorągiewką. Jest też arkadowy dziedziniec i wiodąca do niego duża brama. Ściany budynku namalowano tak, aby stworzyć wrażenie, że wzniesiono je w technice w tzw. konstrukcji szkieletowej. Została uwzględniona przypora, wzmacniająca narożnik budynku, zapobiegająca jego osunięciu się do Warty. Ważnym elementem przedstawionego na muralu zamku, wystającym poza malowidło, jest chorągiewka. Znajduje się na niej gwiazda, będąca jednocześnie symbolem denara pyzdrskiego – monety wytwarzanej niegdyś w tamtejszej mennicy[5].
2. Widok uwzględnionego na muralu kościoła p.w. Ścięcia Głowy św. Jana Chrzciciela jest zbliżony do obecnie istniejącego. Świątynia jest częścią pofranciszkańskiego zespołu klasztornego. Choć z XIII wieku ma charakter późnobarokowy. Jedynie zewnętrzne przypory świadczą o jej średniowiecznym rodowodzie. Na muralu widać otynkowany kościół z przyporami[2], z wieżą od strony zachodniej, zwieńczoną barokowym hełmem[6] ((patrz pozycja 4 na stronie Spacer po królewskim mieście Pyzdry: przewodnik przygotowany przez zespół projektowy w aplikacji izi.TRAVEL.)).
3. Wygląd pyzdrskiej fary[3], czyli kościoła p.w. Narodzenia Najświętszej Maryi Panny odbiega od jej rzeczywistego kształtu. Masywną wieżę zwieńczono wysokim czterospadowym dachem, krytym dachówką, a umieszczone na niej blanki uzyskały hełmy w kolorze zielonym. Wszystkie te elementy, wraz ze wielobarwnymi witrażami, nadały świątyni strzelisty gotycki charakter. Czas powstania budowli jest trudny do ustalenia. Sądząc po konstrukcji okres wznoszenia świątyni można ustalić na czasy Kazimierza Wielkiego. Liczne pożary, zwłaszcza z 1768 i 1807 r., przyczyniły się do zatarcia gotyckiego charakteru kościoła. Po pożarze z 1807 r. jego mury przez kilkadziesiąt pozostawały w ruinie, a parafia została przeniesiona do kościoła Franciszkanów. Odbudowę w stylu neogotyckim przeprowadzono w latach 1865-1870 ((patrz pozycja 7 na stronie Spacer po królewskim mieście Pyzdry: przewodnik przygotowany przez zespół projektowy w aplikacji izi.TRAVEL.))[7].
4. Wygląd nieistniejącego kościoła św. Krzyża jest kreacją artystyczną. Pierwsze wzmianki o tej świątyni pochodzą z 1307 r. Została ona zniszczona w czasie najazdu krzyżackiego w 1331 r. Zapewne ją odbudowano, gdyż w źródłach znajduje się zapis z roku 1531 o włączeniu jej do posiadłości kolegium mansjonarzy przy kościele parafialnym w Pyzdrach. Kościół istniał do pożaru w 1779 r., gdy uległ całkowitemu zniszczeniu. Z opisu tego wydarzenia wynika jednak, że świątynia znajdowała się poza murami obronnymi w pobliżu miasta[8]. Na muralu widać fragment drewnianego kościoła [4] krytego gontem.
5. Niewiele wiadomo o wyglądzie budynku ratusza w Pyzdrach. Pierwsze informacje na ten temat pochodzą z końca XIV w. Wiadomo, że ratusz był otoczony przez kramy, a w jego wnętrzach przechowywano m.in. kasę miejską. Zapewne obok znajdowało się więzienie. Po wielkim pożarze miasta w 1768 r. przystąpiono do odbudowy spalonego budynku[9]. Na muralu ratusz[5] został przedstawiony jako drewniany budynek z czterospadowym łamanym dachem krytym gontem, z wieżą i chorągiewką, na której widnieje rok 1795 – symbolizujący moment przejęcia miasta przez władze pruskie. Z przodu znajduje się arkadowy ganek. Nad gankiem widać tzw. facjatkę z prostokątnym oknem, na której umieszczono datę lokacji miasta – 1257 rok.
6. Ukazana na muralu synagoga[6] nawiązuje swoją architekturą do wyglądu świątyń żydowskich spotykanych w Rzeczypospolitej w XVI i XVII wieku. Widać niewielki jej fragment, tuż za bramą miejską. Najstarsze pisane świadectwo pobytu Żydów w Pyzdrach pochodzi z końca XIV w. Późniejsze dokumenty potwierdzają, że w mieście działała gmina żydowska, zwana kahałem. Kahał utrzymywał dom modlitwy – synagogę. Trudno określić, kiedy wzniesiono pierwszy, drewniany budynek bożnicy, choć z pewnością istniał on już w XVI lub w początku XVII w. Murowana synagoga stanęła przed 1797 r. Podczas II wojny światowej budynek został zdewastowany przez Niemców, a po wojnie był wykorzystywany jako hala produkcyjna. Wówczas ostatecznie utracił swe dawne cechy architektoniczne[10].
7. Pas obwarowań widoczny na muralu[7] podkreśla gotycki, obronny charakter miasta. Mur został przedstawiony jako „ceglana kurtyna” zwieńczona krenelażem. Po lewej stronie widać basztę z otworami strzelniczymi. Pośrodku namalowano bramę miejską na planie prostokąta, z przyporami i gotyckim szczytem. Po prawej stronie mur kończy się wyniosłą basztą, poniżej której znajduje się wykusz latrynowy, służący jako toaleta w średniowiecznej fortecy. W tej części muru znajdują się także liczne otwory strzelnicze. Niestety niewiele wiadomo o tym, jak miejskie obwarowania wyglądały w rzeczywistości. Najprawdopodobniej zaczęto je wznosić po zniszczeniu Pyzdr w 1331 r. Na kopii planu miasta, pochodzącej z 1829 r. fragmentarycznie zaznaczono przebieg umocnień, ale nie odwzorowano ich wyglądu. Ocenia się, że powierzchnia Pyzdr w murach wynosiła 11 hektarów, a długość obwarowań mogła sięgać 1250 metrów. Średnica miasta na osi północ-południe dochodziła do 400, a ze wschodu na zachód do 350 metrów. Pyzdry osłaniał prawdopodobnie pojedynczy mur, wykonany z cegły na kamiennym fundamencie. Przyjmuje się, że do miasta prowadziły trzy bramy. Jedna z nich posiadała podwójne wrota i przypominała wieżę. Od południa i wschodu miasto było chronione dzięki stromej skarpie, schodzącej do rzeki Warty oraz jej dopływu – Flisy. Od zachodu i północy wykopano fosę nawadnianą wodami Flisy a przed nią usypano wał ziemny[11].
8. Trzy drewniane wiatraki koźlaki[8] oraz drewniano-murowany z rudy darniowej dom, pokryty słomianą strzechą, uwzględnione w kompozycji muralu, przywołują krajobraz rolniczej okolicy Pyzdr (patrz pozycja 5 na stronie Spacer po królewskim mieście Pyzdry: przewodnik przygotowany przez zespół projektowy w aplikacji izi.TRAVEL.). Miasto otaczały pola uprawne i lasy, a pobliskie wsie były najważniejszym źródłem zaopatrzenia w żywność. W 1309 r. miasto zakupiło dużą wieś Benewicze i zostało właścicielem rozległych lasów, które dostarczały taniego materiału budowlanego[12].
9. Wśród zabudowy średniowiecznego miasta istotną rolę odgrywają budynki mieszkalne. Typowa zabudowa mieszczańska obejmowała drewniane domy mieszkalne z obiektami gospodarczymi, w mieście znajdowało się także co najmniej kilka kamienic. Najbardziej znaną była kamienica Hamerlińska, która wzięła swoją nazwę od jednego z XV-wiecznych właścicieli, Jana Hamerlina. Brakuje szczegółowych opisów domostw mieszczańskich.Istniejący do dziś dom podcieniowy na rynku (Rynek 17) pozwala jednak odtworzyć w wyobraźni dawny widok głównego placu miasta. Obiekt ten posiada podcień podtrzymywany przez cztery filary. Powstała w ten sposób przestrzeń służyła jako miejsce handlu dla rzemieślnika mieszkającego w tym budynku[13] (patrz pozycja 11 na stronie Spacer po królewskim mieście Pyzdry: przewodnik przygotowany przez zespół projektowy w aplikacji izi.TRAVEL.). Na muralu domy mieszkalne[9] zostały umieszczone wokół placu przesłoniętego przez obwarowania. Zapewne jest to właśnie rynek miejski. Kolejne domostwa są usytuowane wzdłuż budynku pyzdrskiej fary (obecnie ulica Kaliska). Ich forma odpowiada wyglądowi wspomnianej kamienicy rynkowej. Przedstawione na muralu domy mają dwuspadowe łamane dachy, pokryte gontem lub dachówką ceramiczną. Jeden z nich wyróżnia się malowniczymi ścianami wykonanymi w tzw. technice szachulcowej.

• Postaci i opowieści nawiązujące do dziejów miasta królewskiego (a-i)

1. Na muralu przedstawiono Kazimierza Wielkiego[a] wychodzącego z tunelu w towarzystwie rycerza lub giermka. Postać władcy została ukazana z koroną na głowie. Wnętrze tunelu kontrastuje z zielenią terenów położonych poza miastem. Według opowieści mieszkańców Pyzdr, Kazimierz miał uciec z miasta tajnym przejściem prowadzącym pod Wartą. Przekaz ten odwołuje się do lokalnej legendy o ucieczce przyszłego króla przed Krzyżakami, którzy 27 lipca 1331 roku niespodziewanie napadli na Pyzdry. Najazd ten został opisany przez Jana Długosza: Wnet [Krzyżacy] pospieszyli pod Pyzdry, kędy (…) przebywać miał książę Kazimierz, królewicz, tuszyli zatem, że królewicza schwytają. Gwałtownie więc uderzywszy na miasteczko Pyzdry, które słabo było strzeżone, z łatwością je opanowali. Ale Książę Kazimierz, ostrzeżony nieco wcześniej o grożącym mu niebezpieczeństwie, wymknął się z miasta z drużyną wiernych rycerzy w leśne ustronia. Krzyżacy rozgniewani, że im zdobycz tak znakomita z rąk usunęła, z tem większą rzucili się zemstą na pyzderskich mieszczan, a znaczną liczbę zagarnąwszy w niewolę, niemałą część wytępiwszy mieczem i różnymi męczeństwami, spalili miasto Pyzdry wraz z kościołami i klasztorami i zabrali w nich bogate łupy[14]. Do tej legendy nawiązuje cykliczna impreza organizowana w Pyzdrach pod koniec sierpnia o nazwie „Bieg Kazimierzowski”. Jest to wydarzenie sportowe, jego trasa wiedzie przez malownicze okolice miasta i jego zabytkową część. (Załącznik nr 1: fot. 3-6)
2. Rycerze stojący przy armacie[b] to nawiązanie do pierwszego udokumentowanego użycia artylerii prochowej na ziemiach polskich, które miało miejsce pod Pyzdrami w 1383 roku. Do zdarzenia miało dojść w związku ze strzałem oddanym z tzw. puszki przez rycerzy księcia mazowieckiego Siemowita IV, podczas tzw. wojny Grzymalitów z Nałęczami. Pociski były kamienne. Jak pisał żyjący ówcześnie polski kronikarz Janko z Czarnkowa: Zdarzyło się, (…) że pewien puszkarz Bartosza [Bartosz Wezenborg zwany również Bartoszem z Odolanowa] wyrzucił z powietrznej piszczeli kamień do bramy miejskiej, który uderzył w przyglądającego się temu, a stojącego na ulicy miasta po drugiej stronie bramy, plebana z Biechowa, Mikołaja, z tak wielką siłą, iż od tego uderzenia padł on i natychmiast wyzionął ducha[15]. Na muralu uwieczniono ofiarę tego wystrzału – plebana Mikołaja z Biechowa, który został przedstawiony jako lewitująca postać z dziurą w brzuchu[b]. Obecnie do tego wydarzenia nawiązuje coroczna impreza plenerowa o nazwie „Wystrzałowe Pyzdry”, organizowana w lipcu. Odbywają się wówczas m.in. historyczne rekonstrukcje oblężenia miasta z 1383 roku, prezentacje użycia dawnej artylerii i broni czarnoprochowej.
3. Czarownice na muralu[c] przywołują historię procesu o czary, który odbył się 4 maja 1699 roku przed Sądem Wójtowskim „Jego Królewskiej Mości Miasta Pyzdr”. W jego rezultacie cztery kobiety zostały spalone na stosie. Zachował się protokół z przebiegu procesu i zeznań świadków, a także imiona skazanych kobiet: Anna, Jagata, Katarzyna, Regina[16].
4. Postać generała Edmunda Taczanowskiego na koniu[d] w otoczeniu żołnierzy – powstańców styczniowych. 29 kwietnia 1863 roku pod Pyzdrami doszło do bitwy między siłami rosyjskimi a oddziałem powstańczym dowodzonym przez E. Taczanowskiego. Ośmiogodzinną bitwę wygrali powstańcy. Poległych pochowano na cmentarzu w Pyzdrach[17]. Mieszkańcy miasta co roku upamiętniają rocznicę tej bitwy poprzez uroczysty Apel Pamięci. W okrągłe jubileusze bitwy organizowany jest przemarsz pod mogiłę powstańców na miejscowym cmentarzu parafialnym. (Załącznik nr 1: fot. 3-6), (patrz pozycja 8 na stronie Spacer po królewskim mieście Pyzdry: przewodnik przygotowany przez zespół projektowy w aplikacji izi.TRAVEL.).
5. Postać burmistrza miasta[e] – malarz przedstawił burmistrza miasta Karola Ogrodowicza (1742-1824). Występuje on w staropolskim stroju, z zasępioną twarzą. Pod jego rządami miasto zmagało się z odbudową po zniszczeniach spowodowanych przez wojska rosyjskie w 1768 roku[18].
6. Pielgrzym zmierzający ku miastu[f] przypomina, że w średniowieczu Pyzdry leżały na szlaku pielgrzymkowym do grobu św. Jakuba. Miejscowość chętnie była odwiedzana ze względu na cudami słynący obraz Najświętszej Maryi Panny, znajdujący się w kościele parafialnym. Podczas napadu Krzyżaków na miasto w 1331 roku wizerunek ten został zrabowany. Nie udało się go odzyskać, choć proces w tej sprawie toczono przed sądem papieskim[19].
7. Pająki krzyżaki[g] obok Kazimierza Wielkiego oznaczają w przenośni najeżdżających na Pyzdry Krzyżaków, przed którymi uciekał przyszły król w czasie oblężenia miasta w roku 1331.
8. Trzy postaci z gałązkami[h] winorośli to nawiązanie do winnic, które dawniej otaczały Pyzdry – jedna z obecnych części miasta nosi nazwę Winnica. Kompozycja z trzema postaciami przypomina współczesny herb Pyzdr wzorowany na pieczęci z roku 1272[20].
9. Dziewczynka Zosia z lalką[i], spoglądająca zza bramy miejskiej, zaprasza do odwiedzenia miasta https://izi.travel/en/browse/b2b45339-1a99-4f13-9551-58de89bf91f1

Mural historyczny stał się inspiracją do powstania podobnych dzieł, które pojawiły się w Pyzdrach na budynku dawnej elektrowni, na schodach prowadzących do klasztoru pofranciszkańskiego oraz na betonowym ogrodzeniu nad Wartą.

Hasło opracowano przy wsparciu merytorycznym Michała Czerniaka – dyrektora Muzeum Regionalnego Ziemi Pyzdrskiej.

Bibliografia

Publikacje:

• Czerniak Robert Michał, Dzieje Pyzdr, Pyzdry 2014 (maszynopis w zbiorach autora).
• Jan z Czarnkowa, Kronika Janka z Czarnkowa, Kraków 1996.
• ŁojkoJerzy, Civitas Pyzdry. Dzieje miasta do roku 1793, Pyzdry 2007.
• Paszkiewicz Borys, Pyzdrski mincerz i pyzdrska mennica [w:] Civitas Pyzdry. 750 lat lokacji miasta. Materiały z sesji popularnonaukowej poświęconej 750-leciu lokacji miasta Pyzdry, Pyzdry 2007.
• Skutecki W. Józef, Królewskie Miasto Pyzdry, Pyzdry 2006.
• Wędzki Andrzej, Pyzdry późnośredniowieczne [w:] „Rocznik Koniński” 1998, t. 12.
• Witkowski Rafał, Dzieje gminy żydowskiej w Pyzdrach [w:]Civitas Pyzdry. 750 lat lokacji miasta. Materiały z sesji popularnonaukowej poświęconej 750-leciu lokacji miasta Pyzdry, Pyzdry 2007.

Materiał niepublikowany:

• Wywiad z Michałem Czerniakiem, Pyzdry, 27.02.2025 (tekst niepublikowany).
• Wywiad z Radosławem Barkiem, Pyzdry, 8.04.2025 (tekst niepublikowany).

Netografia

• Pyzdry miasto nad Wartą, red. Paweł Anders, Robert M. Czerniak, Przemysław Kowalski, Aleksander Winiecki, Poznań 1993.
• Pyzdry – przemiany przestrzenne i funkcjonalne, red.Hanka Zaniewska,Warszawa 1987.
• Radosław Barek [w:]Wikipedia: Wolna encyklopedia, https://pl.wikipedia.org/wiki/Rados%C5%82aw_Barek [dostęp: 06.04.2025].
• Robert Michał Czerniak [w:] Encyklopedia Wielkopolan, https://www.csw2020.com.pl/biogram/robert-michal-czerniak/ [dostęp: 25.03.2025].

Spis załączników

---

[1] Robert Michał Czerniak [w:] Encyklopedia Wielkopolan, https://www.csw2020.com.pl/biogram/robert-michal-czerniak/ [dostęp: 25.03.2025]. Por. także: Radosław Barek [w:] Wikipedia: Wolna encyklopedia, https://pl.wikipedia.org/wiki/Rados%C5%82aw_Barek [dostęp: 06.04.2025].

[2] Grupa Artystyczna Murall jest wykonawcą innego wielkoformatowego horyzontalnego muralu w Pyzdrach (47 metrów i 2,5 metra), który powstał w 2021 roku w pobliżu nadwarciańskich terenów rekreacyjnych i mariny nad Wartą. Jego inspiracją były stare fotografie z XIX i XX wieku, pochodzące z Muzeum Ziemi Pyzdrskiej; Kolejny mural w mieście [w:] Pyzdry. Wielka historia w małym miasteczku, https://www.pyzdry.pl/?tresc=12089 [dostęp: 27.03.2025].

[3] Wywiad z Michałem Czerniakiem, Pyzdry, 27.02.2025 (tekst niepublikowany); Wywiad z Radosławem Barkiem, Pyzdry, 8.04.2025 (tekst niepublikowany).

[4] Robert Michał Czerniak,  Dzieje Pyzdr,  Pyzdry 2014, (maszynopis w zbiorach autora).

[5] Borys Paszkiewicz, Pyzdrski mincerz i pyzdrska mennica [w:] Civitas Pyzdry. 750 lat lokacji miasta. Materiały z sesji popularnonaukowej poświęconej 750-leciu lokacji miasta Pyzdry, Pyzdry 2007, s. 38. Monetę opublikowano w katalogu aukcyjnym Poznańskiego Domu Aukcyjnego i Podlaskiego Gabinetu Numizmatycznego nr 6, 15 III 2003,pz.131. Obecnie pozostaje w zbiorze prywatnym.

[6] Pyzdry – przemiany przestrzenne i funkcjonalne, red. Hanka Zaniewska, Warszawa 1987, s. 53.

[7] Tamże, s. 46; Andrzej Wędzki, Pyzdry późnośredniowieczne, „Rocznik Koniński” 1998, t. 12, s. 70-71.

[8] Jerzy Łojko, Civitas Pyzdry. Dzieje miasta do roku 1793, Pyzdry 2007, s. 228-229.

[9] Tamże, s. 31; Pyzdry – przemiany przestrzenne, dz. cyt., s. 42.

[10] Rafał Witkowski, Dzieje gminy żydowskiej w Pyzdrach [w:] Civitas Pyzdry. 750 lat lokacji miasta. Materiały z sesji popularnonaukowej poświęconej 750-leciu lokacji miasta Pyzdry, Pyzdry 2007, s. 68-69, 76, 85.

[11] Andrzej Wędzki, dz. cyt., s. 62, 65-66.

[12] Józef W. Skutecki, Królewskie Miasto Pyzdry, Pyzdry 2006, s. 34-35.

[13] Jerzy Łojko, dz. cyt., s. 46; Pyzdry – przemiany przestrzenne, dz. cyt., s. 44.

[14] Tamże, s. 17.

[15] Jan z Czarnkowa, Kronika, Kraków 1996, s. 88.

[16] Józef W. Skutecki, dz. cyt., s. 56-59.

[17] Pyzdry – przemiany przestrzenne, dz. cyt., s. 24.

[18] Jerzy Łojko, dz. cyt., s. 31.

[19] Józef W. Skutecki, dz. cyt., s. 48.

[20] Pyzdry miasto nad Wartą, red. Paweł Anders, Robert M. Czerniak, Przemysław Kowalski, Aleksander Winiecki, Poznań 1993, s.18.