Wizytówka

Radliczyce – miejscowość w Polsce położona w powiecie kaliskim, gmina Szczytniki, przy linii kolejowej nr 14 (Łódź Kaliska–Zasieki; 89,478 km). Tradycja działającej tam szkoły podstawowej (Zespół Szkół w Radliczycach) sięga okresu międzywojennego.

Historia i teraźniejszość szkoły w Radliczycach (1921–2025)

Przed II wojną światową

Początki szkoły w Radliczycach sięgają lat 20. XX wieku, po raz pierwszy lekcje poprowadzono tam w roku szkolnym 1921/1922[1]. Zajęcia odbywały się w wynajętym budynku, używane ławki sprowadzono z Warszawy (pochodziły one ze zlikwidowanej szkoły)[2]. W pierwszych latach działalności w szkole przeciętnie uczyło się osiemdziesięcioro dzieci, którymi opiekował się jeden nauczyciel. Przez dwa lata (1921/1922, 1923/1924) uczyła w Radliczycach Irena Stobieniówna, w roku 1923/1924 do tamtejszej szkoły skierowano Stefanię Strogulską, a w 1930 roku Irenę Kasprzakową. Od początku istnienia szkoły działały tam cztery klasy. Dzieci w starszym wieku kierowano do placówki w Rajsku, oddalonej o 6 kilometrów na północny zachód od Radliczyc. W 1926 roku uruchomiono bibliotekę szkolną, składającą się z 32 książek. Aby zdobyć dodatkowe środki na wyposażenie szkolne, nauczyciele wraz z dziećmi przygotowywali przedstawienia artystyczne dla miejscowej ludności. Pierwsze odbyło się w 1927 roku. Udało się wówczas zebrać kwotę 136,67 złotych, którą przeznaczono na powiększenie zbiorów bibliotecznych. Rok później dzieci wystąpiły przed publicznością z dwiema krótkimi przedstawieniami o komediowym zabarwieniu. Za zebrane wówczas 56 złotych zakupiono mapę i kilka obrazów o tematyce historycznej. Dochód z bożonarodzeniowych jasełek (1930) został przeznaczony na założenie spółdzielni uczniowskiej, której celem była praktyczna nauka przedsiębiorczości. Pod opieką nauczyciela młodzież uczyła się przedsiębiorczości, zarobione w ten sposób pieniądze były przeznaczane na zakup książek do biblioteki. Wiadomo, że tuż przed wybuchem II wojny światowej szkolny księgozbiór liczył 183 publikacje (1938/1939). Działalność szkoły została przerwana z powodu działań wojennych. Niemal całe jej wyposażenie zostało zniszczone lub zaginęło. Niestety nie udało się dotrzeć do informacji o wojennych losach nauczycieli[3].

Po II wojnie światowej

Naukę wznowiono 13 lutego 1945 roku, tuż po wycofaniu się oddziałów niemieckich ze wsi. Placówkę szkolną ulokowano w budynku dworu, który pozostał po dawnych właścicielach Radliczyc. Liczba uczniów ulegała zmianom – część rodzin opuściła wówczas wieś, udając się m.in. na tzw. Ziemie Odzyskane. W 1946 roku przy szkole założono Koło Młodzieży Polskiego Czerwonego Krzyża. Młodzież realizowała projekty prowadzone przez PCK i angażowała się w akcje promujące wzajemną pomoc rówieśniczą. Uczniowie regularnie uczestniczyli w pochodach 1-majowych, które odbywały się w Rajsku. Tradycją stały się jesienne wyjazdy do pobliskiego Marchwacza (4,3 kilometra na zachód od Radliczyc). Uczniowie pracowali przy zbiorze śliwek lub ziemniaków w tamtejszej Spółdzielni Kółek Rolniczych. Ponadto dzieci uczestniczyły w różnych akcjach społecznie użytecznych, np. zbierały złom. Na terenie szkoły organizowano przedstawienia, zabawy, loterie fantowe adresowane do miejscowej ludności. Dochód przeznaczano na potrzeby społeczności szkolnej. Działalność szkoły uatrakcyjniały liczne spotkania z udziałem rodziców-mieszkańców wsi, organizowane z okazji Dnia Babci, Dziadka lub Matki, a także rocznicowe akademie i apele, upamiętniające np. rewolucję październikową, 70-lecie urodzin Józefa Stalina (1948) czy Dzień Wojska Polskiego (obchodzony 12 października, w rocznicę bitwy pod Lenino). R

W latach 60. szkoła została rozszerzona o klasę szóstą i siódmą. Pracowało w niej wówczas trzech nauczycieli. Urządzono pracownie przedmiotowe – fizyczną, chemiczną, matematyczną i biologiczną. We wspomnieniach uczniów z tego czasu pozostała np. praktyczna lekcja fizyki, którą jedna z klas odbyła, przyglądając się konstrukcji i pracy lokomotywy parowej na stacji PKP w Radliczycach. Popularne wśród mieszkańców były zabawy taneczne, organizowane przez szkolny Komitet Rodzicielski. Dochód z pięciu potańcówek przeznaczono na remont budynku szkolnego i zakup pomocy naukowych do pracowni przedmiotowych. Na boisku pojawiły się 60-metrowa bieżnia lekkoatletyczna i pole do piłki ręcznej. Przed szkołą założono ogródek kwiatowo-warzywny. Ważną częścią życia szkolnego były wycieczki krajoznawcze (np. do Krakowa, Zakopanego, Warszawy, Łodzi. Konina i Trójmiasta). Doniosłym wydarzeniem, odnotowanym w szkolnej kronice, była wizyta redaktorów popularnego wśród dzieci i młodzieży tygodnika ilustrowanego „Płomyk” Do szkoły przyjechał w roku 1954 pięcioosobowy zespół, który pokazał dzieciom inscenizację kukiełkową pt. „Żywy Płomyk”. Ponadto w szkole działało kółko modelarskie. Uczniowie pod kierunkiem zawodowego pilota Zdzisława Kieliszka budowali szybowce i urządzali zawody modeli latających.

Gdy w latach 70. XX w. władze przeprowadziły reformę administracyjną, połączoną ze zmianami w organizacji systemu szkolnictwa, szkołę w Radliczycach włączono do Zbiorczej Szkoły Gminnej Szczytniki (jej siedziba znajdowała się we wsi Staw). Liczba uczniów zwiększyła się wówczas do 150 – do Radliczyc skierowano także tych, którzy wcześniej uczyli się w placówce w Tymieńcu (została ona zlikwidowana) i placówce w Skalmierzu (miejscowości znajdującej się 7, 3 km od Radliczyc), w której pozostawiono tam tylko dzieci z młodszych roczników. W tym okresie na terenie radliczyckiej szkoły działał 15-osobowy zespół akordeonistów, a w lipcu, gdy miejscowi rolnicy przystępowali do żniw i zbioru malin, dla dzieci organizowano tzw. dziedziniec letni, w godzinach od 8.00 do 18.00.

W latach 80. liczba uczniów wzrosła do około 160. Rozwinęła się działalność samorządu uczniowskiego, działała drużyna harcerska i zainicjowano zajęcia pozalekcyjne (w szkole działały kółka zainteresowań: biologiczne, polonistyczne, sportowe i recytatorskie). Pod koniec dekady podęto działania w kierunku budowy nowego budynku szkolnego. Dotychczasowy obiekt – dawny pałac ziemiański – nie był w stanie pomieścić wszystkich uczniów (ich liczba wzrosła w latach 90. XX w. do ponad dwustu). Dzięki wytrwałości radnego Tadeusza Wągrowskiego, przewodniczącego Komitetu Rodzicielskiego Kazimierza Kreczmera i ówczesnego dyrektora szkoły Stanisława Woźniaka systematycznie zbierano fundusze na rozbudowę, a w 1996 roku powołano nawet komitet społeczny[4]. Prace podjęto w 1997 roku, trwały one do 2000 roku, aktywnie zaangażowali się w nie mieszkańcy i nauczyciele. Uroczyste otwarcie nowo wzniesionego budynku nastąpiło 7 września 2000 roku. 24 lata później placówka otrzymała patrona – został nim urodzony w Radliczycach XIV-wieczny lekarz, biskup krakowski i kanclerz koronny Jan Radlica. Jak stwierdziła podczas uroczystości przekazania szkole sztandaru jej dyrektorka Bogusława Domagała, [Jan Radlica] został patronem naszej szkoły w wyniku wyborów, do których przystąpili rodzice, uczniowie, nauczyciele i pracownicy szkoły (…) Wiemy wszyscy, że patron to ktoś kto czuwa, opiekuje się. To osoba, która swoim życiem daje przykład i wskazuje co robić, jak żyć i postępować[5].

2. Szkoła jako ważne miejsce w przestrzeni społecznej i kulturowej Radliczyc

Od początku swojego istnienia szkoła w Radliczycach pełni ważną rolę w kształtowaniu społeczno-kulturowego oblicza wsi, a jej wpływ wykracza daleko poza nauczanie. Placówka ta nie tylko kształci dzieci, ale i skupia uwagę lokalnej społeczności na sprawach związanych z ogólnie rozumianą oświatą oraz kulturą. Jest to miejsce, gdzie mieszkańcy spotykają się w różnych okolicznościach i przy rozmaitych okazjach. Poprzez takie wydarzenia, jak akademie, kiermasze, festyny czy wielopokoleniowe spotkania świąteczne, budynek szkolny odgrywa rolę swoistego centrum społecznego i towarzyskiego miejscowości. Jest to przestrzeń, gdzie mieszkańcy wymieniają się doświadczeniami, współpracują ze sobą, rozwijają swoją wiedzę i zainteresowania. Szkoła jest np. gospodarzem spotkań z lokalnymi liderami, warsztatów rękodzielniczych, kursów rozwoju zawodowego, a także spotkań edukacyjnych poświęconych różnym sprawom życia publicznego. Cenna współpraca łączy ją z miejscową jednostką Ochotniczej Straży Pożarnej. Wspólnie ze strażakami organizowane są zajęcia o tematyce pożarniczej, dotyczące pierwszej pomocy, a także imprezy rekreacyjne, otwarte dla wszystkich mieszkańców wsi[6].

Bez wątpienia w małej miejscowości, jaką są Radliczyce, szkoła powinna odgrywać rolę ośrodka kulturalnego o uniwersalnym charakterze. Jej zadaniem jest przekazanie młodzieży wiarygodnej i wszechstronnej wiedzy o świecie współczesnym oraz czasach minionych. W ramach rozmaitych akcji edukacyjnych, w trakcie zajęć pozalekcyjnych uczniowie z Radliczyc poznają tradycje i wartości kulturowe związane z najbliższą okolicą oraz regionem. Uczestnicząc w szkolnych wydarzeniach, które są powiązane z różnymi świętami, obrzędami i obyczajami, młodzi ludzie nabywają oraz wzmacniają swoją tożsamość kulturową i historyczną.

Jak podkreśla dyrektorka szkoły Bogusława Domagała, nasze środowisko lokalne jest niewielkie, a szkoła jest jego częścią. Cała społeczność wiejska jest silnie emocjonalnie związana ze szkołą – stary budynek był wpierw remontowany, a następnie była budowana nowa szkoła rękoma mieszkańców i przy ich wsparciu finansowym. [W szkole] uczyli się w rodzice obecnych uczniów, ich dziadkowie, a także i pradziadkowie. Szkoła nasza od lat pełni wiele funkcji. Odbywa się tam nie tylko edukacja dzieci, ale i różnorodne wydarzenia kulturalne, sportowe, rozrywkowe. Budynek szkolny jest lokalem wyborczym podczas wyborów, miejscem spotkań z władzami itp. Przez wiele lat wytworzyły się tradycje szkoły: spotkania świąteczne dla całego środowiska, Święto Rodziny, Dzień Dziecka, Dzień Babci i Dziadka. (Załącznik nr 1.1).

3. Dzieje i teraźniejszość szkoły we wspomnieniach pracowników oraz absolwentów

Jak wspomina dyrektor placówki, mimo trudnych nierzadko warunków pracy, nikt nie narzekał, zarówno uczniowie, jak i nauczyciele potrafili dobrze zorganizować pracę, łącząc ją z zajęciami pozalekcyjnymi lub rekreacyjnymi (np. wieczorkami tanecznymi, wycieczkami, biwakami pod namiotami na boisku szkolnym czy obozami). W latach 80. XX wieku była to ośmioklasowa szkoła, która mieściła się w starym dworku, zaadaptowanym na jej potrzeby. Warunki lokalowe były tam trudne: w budynku znajdowało się siedem izb lekcyjnych, ogrzewanych piecami kaflowymi, niewielki pokój nauczycielski i gabinet dyrektora. Rolę sali gimnastycznej pełnił nieduży korytarz, na drugim korytarzu znajdowała się szatnia. Toalety były na zewnątrz, bez bieżącej wody. W maleńkim pomieszczeniu działał sklepik uczniowski, w kolejnym kuchnia, gdzie przygotowywano herbatę dla uczniów. Dla B. Domagały bardzo ważnym wydarzeniem było uroczyste otwarcie nowego budynku szkoły. Według jej słów oznaczało to niemal „wejście do bajkowego świata” (Załącznik nr 1.1).

Nauczyciele pamiętający czasy sprzed modernizacji szkoły podkreślają, że ówczesna praca wymagała od nich więcej zaangażowania i inicjatywy niż po 2000 roku. Grażyna Olejnik wspomina o braku pomocy dydaktycznych i małej ilości zabawek dla najmłodszych. Nierzadko trzeba je było tworzyć we własnym zakresie. Maria Duleba (obecnie emerytowana nauczycielka) wraca wspomnieniami do czasów, gdy pracowała z gromada zuchową, organizowała wycieczki i uczestniczyła w pracach społecznych na rzecz szkoły i środowiska np. sadzenie drzew, zbieranie kasztanów). Z kolei Alicja Jakubek (również emerytowana nauczycielka) podzieliła się uwagami na temat obowiązkowych dla części społeczności szkolnej pochodach pierwszomajowych, które w czasach PRL-u odbywały się w pobliskim Rajsku (Załącznik nr 1.2 i 1.3) Z wywiadów przeprowadzonych z absolwentami czas nauki w radliczyckiej szkole jawi się jako okres beztroski, zabawy i spotkań z przyjaciółmi. Rozmówcy bardzo często opowiadają o różnych wydarzeniach, które utkwiły im w pamięci, np. zawodach sportowych, potańcówkach, zabawach na śniegu lub przygotowaniu tematycznej gabloty z pamiątkami historycznymi z czasów II wojny światowej[7]. Absolwenci przywołują także anegdoty, m.in. wizytę stada dzików, które wtargnęły na podwórko, gdy obywał się tam apel szkolny. Zwierzęta wywołały panikę wśród uczniów, ale obyło się bez poważniejszych strat. Ich „wizyta” zakończyła się wybiciem szyby w szkolnym budynku (Załącznik nr 2.6).

Bibliografia

Materiały niepublikowane:

• Kronika SP w Radliczycach (1921-2000).
• Wywiad z Alicją Jakubek, Radliczyce, 21.03.2025, przeprowadzony przez Mariusza Maciołka (zob. Załącznik nr 2.2).
• Wywiad z Bogusławą Domagałą, Radliczyce, 05.03 2025, przeprowadzony przez Paulinę Brejnak (zob. Załącznik nr 1.1).
• Wywiad z Grażyną Olejnik, Radliczyce, 25.03.2025, przeprowadzony przez Kacpra Wietrzyka (zob. Załącznik nr 2.3).
• Wywiad z Marią Dulebą, Radliczyce, 18.03.2025, przeprowadzony przez Agatę Kosierb (zob. Załącznik nr 2.1).

Publikacje:

• Joannis de Lasco, Liber Beneficiorum, red. Jan Korytkowski, Gniezno 1881, t. 2.
• Krzepela Józef, Rody ziemiańskie w XV i XVI wieku zestawione według dzielnic, w których były osiedlone, Kraków 1930.
• Małyszko Stanisław, Majątki wielkopolskie, Szreniawa 2000, t. 6 (powiat kaliski).

Netografia

• Radliczyce. Atlas kolejowy, https://www.atlaskolejowy.net/pl/wielkopolskie/?id=baza&poz=1340 [dostęp: 11.03.2025].
• Samulak-Andrzejczak Ewelina, Pełna atrakcji Mikołajkowa zabawa w Radliczycach. ZDJĘCIA [w:] „NAM! Kalisz naszemiasto”, 7.12.2024, https://kalisz.naszemiasto.pl/pelna-atrakcji-mikolajkowa-zabawa-w-radliczycach-zdjecia/ar/c1p2-2706848
• Samulak-Andrzejczak Ewelina, Szkoła Podstawowa w Radliczycach otrzymała wyjątkowe imię. ZDJĘCIA [w:] „NAM! Kalisz naszemiasto”, 7.06.2024, https://kalisz.naszemiasto.pl/szkola-podstawowa-w-radliczycach-otrzymala-wyjatkowe-imie-zdjecia/ar/c1p2-26421909 [dostęp: 1.04.2025].

Spis załączników

• Załącznik nr 1.Transkrypcje wywiadów przeprowadzonych w ramach zajęć pozalekcyjnych Cyfrowa Szkoła Wielkopolska 2030 z Bogusławą Domagałą, Marią Dulebą, Alicją Jakubek.
• Załącznik nr 2.Transkrypcje wywiadów przeprowadzonych w ramach zajęć pozalekcyjnych Cyfrowa Szkoła Wielkopolska 2030 z Alicją Jakubek, Grażyną Olejnik, Dariuszem Ziółkowskim, Haliną Nowacką, Ireną Gruszczyńską, Jarosławem Plutą.

[1] Kronika SP w Radliczycach (1921-2000), rok szkolny 1921/1922 (materiał niepublikowany).

[2] Pierwsze informacje źródłowe o Radliczycach: Joannis de Lasco, Liber Beneficiorum, red. Jan Korytkowski, Gniezno 1881, t. 2, s. 9. Więcej informacji na temat dziejów wsi m.in. w: Józef Krzepela, Rody ziemiańskie w XV i XVI wieku zestawione według dzielnic, w których były osiedlone, Kraków 1930, s. 48; Stanisław Małyszko, Majątki wielkopolskie, Szreniawa 2000, t. 6 (powiat kaliski), s. 185–186.

[3] Kronika SP w Radliczycach (1921-2000), rok szkolny 1945/1946 (materiał niepublikowany).

[4] Tamże, rok szkolny 1995/1996 (materiał niepublikowany).

[5] Ewelina Samulak-Andrzejczak, Szkoła Podstawowa w Radliczycach otrzymała wyjątkowe imię. ZDJĘCIA [w:] „NAM! Kalisz naszemiasto”, 7.06.2024, https://kalisz.naszemiasto.pl/szkola-podstawowa-w-radliczycach-otrzymala-wyjatkowe-imie-zdjecia/ar/c1p2-26421909 [dostęp: 1.04.2025].

[6] Ewelina Samulak-Andrzejczak, Pełna atrakcji Mikołajkowa zabawa w Radliczycach. ZDJĘCIA [w:] „NAM! Kalisz naszemiasto”, 7.12.2024, https://kalisz.naszemiasto.pl/pelna-atrakcji-mikolajkowa-zabawa-w-radliczycach-zdjecia/ar/c1p2-2706848