Wizytówka

Protestanci w Jerzykowie 

Początki społeczności ewangelickiej na terenie Jerzykowa ma silny związek z osadnictwem na tych ziemiach Niemców i Ślązaków. Osadnictwo przebiegało w kilku etapach. W drugiej połowie XVII w. wojny szwedzkie i epidemia cholery we wsi Jerzykowo spowodowały spustoszenie wśród ludności. Starostwo Pobiedziskie zaprosiło osadników niemieckich do prowadzenia gospodarstw i zaludnienia tych obszarów. Kolejny napływ osadnictwa niemieckiego miało miejsce po zakończeniu wojny północnej w 1721r. Po roku 1793 (II rozbiór Polski) władze Pruskie przejęły majątki polskie i sprowadziły tu następnych osadników. Nasilenie germanizacji (po 1833r.) spowodowało kolejne przejmowanie majątków polskich przez niemieckich osadników.

Walka z kościołem rzymskokatolickim była częścią germanizacji. Władze zaborcy na tych terenach usilnie promują nową kulturę i religie – protestantyzm, głównie luteranizm. W opracowaniu “Dzieje Jerzykowa na przestrzeni wieków” czytamy: “W roku 1880 w Jerzykowie, które stało się ośrodkiem osadnictwa niemieckiego, znajdowały się dwa majątki ziemskie i kilka dużych gospodarstw należących do osadników niemieckich. W 16 domach zamieszkiwało 190 obywateli, wśród których było 138 ewangelików-Niemców i 52 katolików-Polaków. Na mocy zarządzenia władz pruskich z 1885. parafianom katolickim zabrano prawo ewidencji urodzeń i zgonów. Ewidencję tę przejęły gminy. W Jerzykowie -ośrodku niemczyzny utworzono urząd stanu cywilnego, który obejmował mieszkańców Jerzykowa, Biskupic, Wronczyna i Kołaty. Wzmożony napływ do Jerzykowa, Biskupic, Kołaty i sąsiadujących z nimi wsi osadników niemieckich zdecydował, że w 1901 r. władze pruskie na skraju wsi w Jerzykowie zbudowały dla ewangelików pastorówkę oraz kościół z cegły w stylu neogotyckim.”[1]

Kres obecności społeczności niemieckiej, a co za tym idzie ewangelickiej na terenie Jerzykowa, przypieczętowało odzyskanie przez Polskę niepodległości i włączenie w 1919 r. Wielkopolski do jej obszaru. W szczególności niemiecka ustawa osadnicza z 11 sierpnia 1919 r. umożliwiła wielu mieszkańcom Jerzykowa przeniesienie się na obszar Niemiec[2].

Kościół protestancki w Jerzykowie

Kościół w Jerzykowie, wybudowany około 1901 roku, służył lokalnej wspólnocie ewangelickiej do 1946 roku, kiedy to został przekazany Kościołowi rzymskokatolickiemu.

Był częścią superintendencji (diecezji) Poznań Ewangelickiego Kościoła Unickiego, co wskazuje na administracyjne powiązania z Poznaniem. Kościoły protestanckie w Prusach były zjednoczone w Pruskiej Unii, utworzonej w 1817 roku przez króla Fryderyka Wilhelma III, łącząc denominacje luterańskie i reformowane. Unia była podzielona na prowincje kościelne, odpowiadające prowincjom politycznym Prus, takim jak Prowincja Posen. Każda prowincja kościelna była dalej podzielona na superintendertury (dystrykty), kierowane przez superinterdentów, a każda superintendentura obejmowała wiele parafii lub kongregacji lokalnych.

Razem z kościołem wybudowana została również pastorówka czyli dom pastora. Budynek ten pozostał w posiadaniu kościoła ewangelickiego do dziś. W latach 1945-1999 w pastorówce miała siedzibę Szkoła Podstawowa w Jerzykowie.

Budynek pastorówki istnieje , obecnie jest mieszkaniem dla rodziny protestanckiej.

Wspólnota ewangelicka w Jerzykowie funkcjonowała w ramach większej sieci parafii protestanckich w Wielkopolsce, podlegając superintendencji w Poznaniu. Nabożeństwa odprawiane były w języku niemieckim, co dodatkowo podkreślało odrębność tej wspólnoty od polskiej większości katolickiej. Protestantyzm, zwłaszcza w formie kościoła unickiego, był oficjalną religią państwa pruskiego w XIX w. Kościół Ewangelicko – Unicki był bardzo silnie związany z Państwem Pruskim dlatego jego znikanie z krajobrazu wielkopolskich miejscowości związana jest z wyzwalaniem się spod zaboru pruskiego i zwycięstwem nad faszyzmem[3]. Zasady wiary protestanckiej nie różnią się na tyle żeby poróżnić społeczność protestancką z wiernymi kościoła rzymskokatolickiego (ZAŁĄCZNIK 3). Antagonizmy powstały na tle konfliktów wojennych a protestanta utożsamiano z narodowością niemiecką.

W 1937 roku parafia ewangelicka w Jerzykowie liczyła około 400 wiernych, co wskazuje na znaczną obecność protestantów w regionie[4]. Obecnie żyje w tych okolicach nie więcej niż kilkudziesięciu. Obecnie kościół w Jerzykowie funkcjonuje jako Parafia Niepokalanego Serca Najświętszej Maryi Panny w ramach archidiecezji gnieźnieńskiej[5].

Ślady po społeczności ewangelickiej w Jerzykowie

Liczną obecność społeczności ewangelickiej na terenie gminy Pobiedziska potwierdza sieć miejsc po byłych cmentarzach ewangelickich co przedstawiono w monografii „Szlakiem cmentarzy ewangelickich w gminie Pobiedziska” pod redakcją Agnieszki Danielewicz i Karoliny i Macieja Wolińskich[6].

Na mapie, przedstawionej na zdjęciu 1, cmentarze oznaczone numerami 7 i 8 to dawne cmentarze ewangelickie w Jerzykowie, zlokalizowane odpowiednio przy ul. Baśniowej oraz przy ulicy Okrężnej. W załącznikach można zapoznać się ze stanem obecnym tych miejsc. Obecnie wspólnota ewangelicka korzysta z kwatery na cmentarzu komunalnym Miłostowo.

Protestanci poprzez stulecia pozostawili na tych terenach zarówno materialne jak i niematerialnie wartości. To co dzisiaj nazywamy pozytywnymi cechami wielkopolan – pragmatyzm, uczciwość w biznesie, oszczędność, etos pracy jako źródło dobrobytu, wywodzą się bezpośrednio z reguł życia dobrego protestanta. Pozostawili też nowoczesną kulturę rolną , infrastrukturę techniczną.

Oprócz kościoła, pozostałości po cmentarzu, zapisach w księgach parafialnych[7] są jeszcze historie własności w księgach wieczystych terenów Jerzykowa. Wszystko to dowody na to, że w przeszłości znaczną część mieszkańców Jerzykowa stanowili protestanci.

Stan obecny otoczenia i wnętrza kościoła budynku dawnego kościoła protestanckiego w  Jerzykowie  przedstawia prezentacja (ZAŁĄCZNIK 4).

Bibliografia:

• Bączkowski Bogdan, Frankiewicz Bolesław, Kwiatkowski Roman, Dzieje Jerzykowa na przestrzeni wieków, Pobiedziska 2005.
• Stefan Grelewski, Wyznania protestanckie i sekty religijne w Polsce współczesnej, Lublin 1937.
• Szlakiem cmentarzy ewangelickich w gminie Pobiedziska, pod redakcją Agnieszki Danielewicz i Karoliny i Macieja Wolińskich. https://drive.google.com/file/d/19xINfXxsp-pXtM1CXo4fi72BhjQ9bGq2/view?fbclid=IwY2xjawJmyMBleHRuA2FlbQIxMQABHuvw2lblRQGS-Hag5I4BI576o6g_xlFG_-5_uYN9VR1FD4o5UUM5FlfdOBQD_aem_bfxmkeCpnd2mRYt31Dvgsg.

Załączniki:

• Załącznik 1. Stan obecny dawnego cmentarza ewangelickiego w Jerzykowie, ul. Baśniowa.
• Załącznik 2. Stan obecny dawnego cmentarza ewangelickiego w Jerzykowie, ul. Okrężna.
• Załącznik 3. FAQ czyli zbiór najczęściej zadawanych pytań nt. Kościoła ewangelickiego.
• Załącznik 4. Prezentacja otoczenia i wnętrza kościoła protestanckiego w Jerzykowie.

[1]Bączkowski Bogdan, Frankiewicz Bolesław, Kwiatkowski Roman, “Dzieje Jerzykowa na przestrzeni wieków”, Pobiedziska 2005, s.21

[2]Przetłumaczony tekst niemieckiej ustawy osadniczej można znaleźć w: Rozporządzenie Ministra Reform Rolnych z dnia 21 października 1925 r. o ogłoszeniu w języku polskim niemieckiej ustawy osadniczej z dnia 11 sierpnia 1919 r. i pruskiej ustawy z dnia 15 grudnia 1919 r. wprowadzającej niemiecką ustawę osadniczą z dnia 11 sierpnia 1919 r., Dz.U. 1925 nr 112 poz. 796.

[3]Tutaj potrzebne jest źródło tej informacji.

[4]Stefan Grelewski, Wyznania protestanckie i sekty religijne w Polsce współczesnej, Lublin, 1937

[5]wspólnota Jerzykowo | parafia Niepokalanego Serca NMP

[6]Szlakiem cmentarzy ewangelickich w gminie Pobiedziska pod redakcją Agnieszki Danielewicz i Karoliny i Macieja Wolińskich. Opublikowane w ramach projektu „Szlakiem pobiedziskiej historii, 2014-2020

[7]W Zintegrowanym Systemie Informacji Archiwalnej znajdują się skany oryginalnych ksiąg urodzeń, małżeństw i zgonów dla Jerzykowa za okres od 1874r. https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/zespol?p_p_id=Zespol&p_p_lifecycle=1&p_p_state=normal&p_p_mode=view&_Zespol_javax.portlet.action=zmienWidok&_Zespol_nameofjsp=serie&_Zespol_id_zespolu=16969 [dostęp 29.04.2025 r].